MARKAZIY OSIYO VA O‘ZBEKISTON SHAROITIDA HAVO IFLOSLANISHI MUAMMOSINING O‘RGANILGANLIK DARAJASI

Authors

  • Zokirov Husanboy Ikromjon oʻgʻli CAMU Tibbiyot fakulteti magistranti
  • Musayev Farxod Tahirovich

Keywords:

havo ifloslanishi, Gigiyena, Markaziy Osiyo, O‘zbekiston, PM2.5, PM10, nafas a’zolari kasalliklari, jamoat salomatligi, chang bo‘ronlari, Orolqum

Abstract

Ushbu ilmiy sharhda Markaziy Osiyo va O‘zbekiston hududida havo ifloslanishi muammosi, uning aholi salomatligiga ko‘rsatadigan salbiy ta’sirlari hamda gigiyenik va tibbiy-biologik jihatdan o‘rganilganlik darajasi tizimli tahlil qilingan. So‘nggi yillarda o‘tkazilgan 30 ta ilmiy-tadqiqot manbalari (mahalliy va xalqaro) tahlili asosida muammoning zamonaviy tibbiy-gigiyenik xususiyatlari, xususan, PM2.5 va PM10 dispersion chang zarralari, sanoat hamda avtotransport chiqindilarining nafas, yurak-qon tomir va allergik kasalliklar etiopatogenezidagi o‘rni yoritib berilgan.

References

JSST / WHO. (2021). WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. World Health Organization. Geneva.

World Bank. (2023). Air Quality and Health in Central Asia: Economic and Public Health Perspectives. World Bank Reports, Washington D.C.

Abdullayeva, D.A. (2020). Bolalar va o‘smirlar orasida allergik kasalliklarning tarqalishida atrof-muhit omillarining o‘rni. O‘zbekiston Tibbiyot Jurnali, (4), 45-49.

Alimbayeva, B., & Chen, X. (2019). Dust storms and atmospheric aerosol dynamics over Central Asia. Journal of Arid Land, 11(3), 321-335.

Ismailov, A.S., & Kurbanov, B.T. (2021). Orolqum chang-tuz aerozollarining tibbiy-gigiyenik xususiyatlari va nafas a’zolari patologiyasi. Gigiyena va Sanitariya, (2), 18-23.

Karimov, U.K., & Umarov, B.A. (2022). Havo ifloslanishining yurak-qon tomir kasalliklari asoratlariga ta’siri: epidemiologik tahlil. Kardiologiya O‘zbekistonda, (3), 56-61.

Khudoyberdiyev, R.M., et al. (2023). Impact of PM2.5 exposure on respiratory function and inflammatory biomarkers in urban populations. Central Asian Journal of Medicine, 9(1), 77-85.

Niyazova, M.M., & Qodirov, E.J. (2020). Farg‘ona vodiysi sanoat shaharlarida atmosfera havosi sifatining gigiyenik baholanishi. Tibbiyotda Yangi Kun, 2(30), 112-116.

Raxmatullayev, Sh.M., & Mamedov, R.A. (2022). Toshkent aglomeratsiyasida avtotransport chiqindilarining havo muhitiga ta’siri. O‘zbekiston Ekologik Axborotnomasi, (1), 34-39.

Sabitova, R.I., & Mirzayev, K.T. (2024). Megapolis sharoitida dispors chang zarrachalarining (PM2.5/PM10) dinamikasi va ularning profilaktikasi. Pediatriya, (1), 89-94.

Tursunov, S.A., & Toshmatov, O.N. (2021). Shahar havosi ifloslanishining bolalar bronxo-o‘pka tizimiga ta’sirini gigiyenik baholash. O‘zbekiston Profatologiya va Gigiyena Jurnali, 3(2), 15-21.

IQAir. (2024). World Air Quality Report 2023: Region & Country PM2.5 Rankings. Swiss Air Quality Technology.

UNEP. (2022). Air Pollution and Health Impacts in Arid and Semi-Arid Regions of Central Asia. United Nations Environment Programme, Nairobi.

Axmedov, M.M. (2019). Sanoat korxonalari atrofidagi atmosfera havosida og‘ir metallar miqdorini aniqlash. Tibbiyot va Ekologiya, (3), 50-54.

Groll, M., et al. (2020). Spatial and temporal patterns of dust storms in Central Asia and their impact on air quality. Atmospheric Environment, 222, 117171.

Djumaniyazova, Z.F. (2021). Xorazm viloyati sharoitida atmosfera havasining fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari va uning profilaktikasi. O‘zbekiston Vrachlar Assotsiatsiyasi Bbulleteni, (2), 40-44.

Ziyayev, A.S. (2023). Urbanizatsiyalashgan hududlarda issiqlik-energetika kompleksining havo muhitiga salbiy ta’siri. Atrof-muhit va Salomatlik, (4), 28-33.

Li, J., & Zhang, Y. (2021). Transboundary air pollution transport mechanisms across the Silk Road Economic Belt. Environmental Pollution, 270, 116245.

Mamedov, A.N. (2020). O‘zbekiston Respublikasida atmosfera havosini muhofaza qilishning me’yoriy-huquqiy asoslari tahlili. Sog‘liqni Saqlashni Tashkil Etish va Boshqarish, (1), 67-72.

Nazarov, Sh.S., et al. (2022). Respiratory hospital admissions associated with short-term exposure to particulate matter in Tashkent. Journal of Public Health and Hygiene, 14(2), 101-108.

Mirxodjayev, B.M. (2022). Maktabgacha ta’lim muassasalarida ichki va tashqi havo muhitining gigiyenik ko‘rsatkichlari. Gigiyena, Epidemiologiya va Infeksion Kasalliklar, (3), 19-24.

Orolboev, K.T. (2021). Janubiy O‘zbekiston hududlarida chang to‘zonlarining tarqalish tezligi va aholi morbidligiga ta’siri. O‘zbekiston Geografiya Jamiyati Axborotnomasi, 58, 142-147.

Rixsiyeva, G.M. (2023). Bolalarda allergik rinit va bronxial astma rivojlanishida atmosfera va maishiy ekologik omillarning roli. Pediatriya va Bolalar Jarrohligi, (2), 53-58.

Sultonov, E.S. (2020). Shahar havosi tarkibidagi is gazi va azot dioksidining immunologik reaktivlikka ta’siri. Immunologiya va Dermatologiya, 4(1), 31-36.

Shamsiyev, F.M., & Musajanova, R.A. (2022). Ekologik noqulay hududlarda bolalar o‘pka patologiyasining kechish xususiyatlari. Bolalar Tibbiyoti Jurnali, (2), 104-109.

Yusupov, K.A. (2024). Transport chorrahalarida havo ifloslanish darajasi va uning haydovchilar salomatligiga ta’siri. Mehnat Higiyenasi va Kasb Kasalliklari, (1), 45-50.

Eshmuradov, A.M. (2021). Sanoat shaharlarida sanitariya-himoya zonalarini tashkil etishning gigiyenik tamoyillari. O‘zbekiston Sanitariya Vrachlari Axborotnomasi, (4), 12-16.

Zhang, X., et al. (2022). Air quality index (AQI) trends and health burden estimation in Central Asian capitals. Environmental Research, 208, 112700.

Qosimov, S.A. (2023). Atmosfera havosidagi PM2.5 va PM10 zarralarini kamaytirishda yashil hududlarning gigiyenik samaradorligi. Ekologiya va Aholi Salomatligi, (3), 22-27.

Usmanov, R.F. (2025). Atmosfera havosi sifatini baholashda zamonaviy avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarining o‘rni va istiqbollari. Gigiyena va Tibbiyot Texnologiyalari, 1(1), 5-10.

Downloads

Published

2026-10-30

How to Cite

Zokirov Husanboy Ikromjon oʻgʻli, & Musayev Farxod Tahirovich. (2026). MARKAZIY OSIYO VA O‘ZBEKISTON SHAROITIDA HAVO IFLOSLANISHI MUAMMOSINING O‘RGANILGANLIK DARAJASI. IQRO , 24(01), 1340–1345. Retrieved from https://wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/9697