O‘PKANING SURUNKALI OBSTRUKTIV KASALLIGI VA ATMOSFERA HAVOSI IFLOSLANISHI: PM2.5 ZARRACHALARINING PATOFIZIOLOGIK VA EPIDEMIOLOGIK ASOSLARI

Authors

  • Zokirov Husanboy Ikromjon oʻgʻli CAMU Tibbiyot fakulteti magistranti
  • Musayev Farxod Tahirovich

Keywords:

O‘SOK, PM2.5, havoning ifloslanishi, patofiziologiya, oksidativ stress, epidemiologiya, Markaziy Osiyo, O‘zbekiston, Orolqum, jamoat salomatligi

Abstract

Ushbu ilmiy maqolada O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi (O‘SOK) epidemiologiyasi, uning zamonaviy etiopatogenetik xavf omillari, atmosfera havosidagi PM2.5 (particulate matter ≤ 2.5 µm) fine-dispers zarrachalarning fiziologik va patofiziologik ta’sir mexanizmlari, ushbu bog‘liqlik bo‘yicha jahon tajribasi hamda Markaziy Osiyo va O‘zbekiston sharoitida muammoning o‘rganilganlik darajasi tizimli tahlil qilingan. Xalqaro (GOLD 2024–2026, WHO, Lancet Commission) va mahalliy 30 dan ortiq manbalar asosida PM2.5 ning o‘pka parenximasi, oksidativ stress, tizimli yallig‘lanish hamda O‘SOK xurujlari (exacerbations) etiopatogenezidagi o‘rni ilmiy jihatdan asoslab berilgan [1-5].

References

GOLD. (2024). Global Strategy for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (2024 Report). Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease.

WHO. (2021). WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. World Health Organization. Geneva.

Stolz, D., et al. (2022). Towards the elimination of chronic obstructive pulmonary disease: a Lancet Commission. The Lancet, 400(10356), 921-972.

GBD 2019 Chronic Respiratory Diseases Collaborators. (2020). Global, regional, and national burden of chronic respiratory diseases, 1990–2019. The Lancet Respiratory Medicine, 8(6), 585-596.

World Bank. (2023). Air Quality and Health in Central Asia: Economic and Public Health Perspectives. World Bank Reports, Washington D.C.

Abdullayeva, D.A. (2020). Bolalar va o‘smirlar orasida allergik va nafas a’zolari kasalliklarining tarqalishida atrof-muhit omillarining o‘rni. O‘zbekiston Tibbiyot Jurnali, (4), 45-49.

Alimbayeva, B., & Chen, X. (2019). Dust storms and atmospheric aerosol dynamics over Central Asia. Journal of Arid Land, 11(3), 321-335.

Ismailov, A.S., & Kurbanov, B.T. (2021). Orolqum chang-tuz aerozollarining tibbiy-gigiyenik xususiyatlari va nafas a’zolari patologiyasi. Gigiyena va Sanitariya, (2), 18-23.

Liu, S., et al. (2021). Long-term exposure to ambient air pollution and incidence of COPD: A systematic review and meta-analysis. Environmental Pollution, 286, 117586.

Qi, J., et al. (2023). Short-term effects of PM2.5 on COPD exacerbations: A multi-city time-series study. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 207(4), 412-421.

Raxmatullayev, Sh.M., & Mamedov, R.A. (2022). Toshkent aglomeratsiyasida avtotransport chiqindilarining havo muhitiga ta’siri. O‘zbekiston Ekologik Axborotnomasi, (1), 34-39.

Sabitova, R.I., & Mirzayev, K.T. (2024). Megapolis sharoitida dispors chang zarrachalarining (PM2.5/PM10) dinamikasi va ularning profilaktikasi. Pediatriya, (1), 89-94.

Tursunov, S.A., & Toshmatov, O.N. (2021). Shahar havosi ifloslanishining bolalar bronxo-o‘pka tizimiga ta’sirini gigiyenik baholash. O‘zbekiston Profatologiya va Gigiyena Jurnali, 3(2), 15-21.

IQAir. (2024). World Air Quality Report: Region & Country PM2.5 Rankings. Swiss Air Quality Technology.

Barnes, P. J. (2020). Inflammatory mechanisms in patients with chronic obstructive pulmonary disease. Journal of Allergy and Clinical Immunology, 145(1), 1-13.

Groll, M., et al. (2020). Spatial and temporal patterns of dust storms in Central Asia and their impact on air quality. Atmospheric Environment, 222, 117171.

Khudoyberdiyev, R.M., et al. (2023). Impact of PM2.5 exposure on respiratory function and inflammatory biomarkers in urban populations. Central Asian Journal of Medicine, 9(1), 77-85.

Niyazova, M.M., & Qodirov, E.J. (2020). Farg‘ona vodiysi sanoat shaharlarida atmosfera havosi sifatining gigiyenik baholanishi. Tibbiyotda Yangi Kun, 2(30), 112-116.

Sun, S., et al. (2022). Ambient particulate matter exposure and microvascular dysfunction in COPD patients. Chest, 161(3), 678-688.

Tashkent Air Quality Study Group. (2023). Seasonal dynamics of PM2.5 concentrations and emergency department visits for COPD in Tashkent. Uzbek Medical Journal, 4(2), 110-117.

Djumaniyazova, Z.F. (2021). Xorazm viloyati sharoitida atmosfera havasining fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari va uning profilaktikasi. O‘zbekiston Vrachlar Assotsiatsiyasi Bulleteni, (2), 40-44.

Ziyayev, A.S. (2023). Urbanizatsiyalashgan hududlarda issiqlik-energetika kompleksining havo muhitiga salbiy ta’siri. Atrof-muhit va Salomatlik, (4), 28-33.

Schikowski, T., et al. (2020). Air pollution and lung aging: Epidemiological and mechanistic insights. European Respiratory Journal, 56(4), 2001423.

Nazarov, Sh.S., et al. (2022). Respiratory hospital admissions associated with short-term exposure to particulate matter in Tashkent. Journal of Public Health and Hygiene, 14(2), 101-108.

Shamsiyev, F.M., & Musajanova, R.A. (2022). Ekologik noqulay hududlarda bolalar o‘pka patologiyasining kechish xususiyatlari. Bolalar Tibbiyoti Jurnali, (2), 104-109.

Yusupov, K.A. (2024). Transport chorrahalarida havo ifloslanish darajasi va uning haydovchilar salomatligiga ta’siri. Mehnat Gigiyenasi va Kasb Kasalliklari, (1), 45-50.

Eshmuradov, A.M. (2021). Sanoat shaharlarida sanitariya-himoya zonalarini tashkil etishning gigiyenik tamoyillari. O‘zbekiston Sanitariya Vrachlari Axborotnomasi, (4), 12-16.

Zhang, X., et al. (2022). Air quality index (AQI) trends and health burden estimation in Central Asian capitals. Environmental Research, 208, 112700.

Qosimov, S.A. (2023). Atmosfera havosidagi PM2.5 va PM10 zarralarini kamaytirishda yashil hududlarning gigiyenik samaradorligi. Ekologiya va Aholi Salomatligi, (3), 22-27.

Usmanov, R.F. (2025). Atmosfera havosi sifatini baholashda zamonaviy avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarining o‘rni va istiqbollari. Gigiyena va Tibbiyot Texnologiyalari, 1(1), 5-10.

Downloads

Published

2026-10-30

How to Cite

Zokirov Husanboy Ikromjon oʻgʻli, & Musayev Farxod Tahirovich. (2026). O‘PKANING SURUNKALI OBSTRUKTIV KASALLIGI VA ATMOSFERA HAVOSI IFLOSLANISHI: PM2.5 ZARRACHALARINING PATOFIZIOLOGIK VA EPIDEMIOLOGIK ASOSLARI. IQRO , 24(01), 1333–1339. Retrieved from https://wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/9696