MA’RIFATPARVAR VA JADID SHOIRLARI IJODIDA XALQ BAYRAMLARINING QO‘LLANISH TASNIFI

Authors

  • Bozorova Marjona Normurod qizi Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, talaba

Keywords:

ma’rifatparvarlik, jadid adabiyoti, xalq bayramlari, Navro‘z, Ramazon, Qurbon hayiti, mavsumiy marosimlar, milliy uyg‘onish, xalqona obraz, poetik motiv, Hamza, Furqat, Tavallo, jadid she’riyati.

Abstract

Mazkur maqolada XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi ma’rifatparvarlik va jadid adabiyoti namoyandalari ijodida xalq bayramlari, diniy ayyomlar, mavsumiy marosimlar va ular bilan bog‘liq xalqona tasavvurlarning badiiy qo‘llanish xususiyatlari tadqiq etiladi. Tadqiqotning asosiy obyekti o‘zbek ma’rifatparvar va jadid shoirlari ijodida bayram konseptining mazmuniy, ijtimoiy, axloqiy va milliy-estetik vazifalaridir. Xususan, Hamza Hakimzoda Niyoziyning “Ramazon” asari, Furqat she’riyatidagi bahor va hayot shodliklari tasviri, Tavallo ijodidagi islomiy-ma’rifiy ruh hamda jadid adabiyotining umumiy milliy uyg‘onish konsepsiyasi o‘zaro qiyosiy tahlil qilinadi [1; 2; 3].

Tadqiqot natijasida xalq bayramlari jadid she’riyatida faqat ko‘ngilochar yoki marosimiy hodisa sifatida emas, balki xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy birligi, axloqiy tarbiyasi va milliy o‘zligini ifodalovchi badiiy vosita sifatida qo‘llangani aniqlandi. Bayram obrazlari orqali shoirlar jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik, jaholat, qashshoqlik va ma’naviy sustlikni ham ko‘rsatganlar. Ayniqsa, Ramazon va hayit bilan bog‘liq obrazlarda saxovat, poklanish, mehr-oqibat, shukr va jamoaviy birdamlik g‘oyalari ustuvorlik qiladi. Navro‘zga aloqador bahor, yangilanish va tabiat uyg‘onishi motivlari esa milliy uyg‘onishning ramziy ifodasiga yaqinlashadi [4; 5].

References

Qosimov B. Milliy uyg‘onish. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – 368 b. Ma’rifatparvarlik va jadidchilik harakati, milliy uyg‘onish jarayonlari bo‘yicha foydalanilgan: tegishli boblar, 20–90-betlar. Qosimovning “Milliy uyg‘onish” asari jadid adabiyoti tarixini o‘rganishda asosiy tadqiqotlardan biri sifatida ko‘rsatiladi.

Furqat, Zokirjon. Tanlangan asarlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1990. – 300 b. Bahor, tabiat, hayot shodligi va ma’rifatparvarlik motivlari bo‘yicha foydalanilgan: 80–110-betlar. Furqat ijodida bahor va hayot shodligi bilan bog‘liq she’rlar mavjudligi manbalarda ham qayd etilgan.

Hamza Hakimzoda Niyoziy. To‘la asarlar to‘plami. 2-jild. – Toshkent: Fan, 1988. – 350 b. “Ramazon” va ma’rifatparvarlik ruhidagi she’rlar bo‘yicha foydalanilgan: 40–60-betlar. Hamzaning to‘la asarlar to‘plamining 2-jildi 1988-yilda “Fan” nashriyotida chop etilgani ilmiy manbalarda qayd etilgan.

Fitrat, Abdurauf. Tanlangan asarlar. 1-jild. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. – 256 b. Diniy-axloqiy, ma’rifiy va milliy tafakkur masalalari bo‘yicha foydalanilgan: 45–70-betlar. Mazkur jildga she’rlar, nasriy asarlar va dramalar kiritilgan.

Avloniy, Abdulla. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – 160 b. Axloq, ma’rifat, milliy tarbiya va xalq hayotiga oid qarashlar bo‘yicha foydalanilgan: 15–45-betlar. Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarini 1913-yilda nashr ettirgani, shuningdek, “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” kabi asarlari mavjudligi manbalarda qayd etiladi.

Boltaboyev H. Fitrat va jadidchilik. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2007. – 320 b. Fitratning jadidchilikdagi o‘rni va adabiy-estetik qarashlari bo‘yicha foydalanilgan: 30–85-betlar. Asar Fitrat va jadidchilik masalasiga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqot sifatida bibliografik manbalarda qayd etilgan.

Sattor M. O‘zbek udumlari. – Toshkent: Cho‘lpon, 2007. – 192 b. Xalq bayramlari, Navro‘z, marosim va udumlarning madaniy mazmuni bo‘yicha foydalanilgan: 5–35-betlar. Google Books bibliografik ma’lumotiga ko‘ra, nashr 192 sahifadan iborat.

Jo‘rayev M., Xudoyqulova L. Marosimnoma: O‘zbek xalqining urf-odat va marosimlari haqida qisqacha ma’lumotnoma. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy kutubxonasi, 2008. – 172 b. Mavsumiy marosimlar, Navro‘z va xalq udumlari bo‘yicha foydalanilgan: 90–105-betlar. Mazkur manbaning 97-betidan marosim folkloriga oid ma’lumotlar ilmiy ishlarda ham iqtibos qilingan.

Jo‘rayev M. Navro‘z qo‘shiqlari. – Toshkent, 2007. – 163 b. Navro‘zning marosimiy-poetik xususiyatlari bo‘yicha foydalanilgan: 15–40-betlar. Ushbu nashrning bibliografik ma’lumotlari O‘zbekiston Madaniyat vazirligi materiallarida 163 sahifa sifatida qayd etilgan.

Tavallo. Ravnaqul Islom. – Toshkent: Fan, 1993. – nashr hajmi katalogga ko‘ra alohida ko‘rsatiladi. Islomiy-ma’rifiy va milliy g‘oyalar, shoirning jadid adabiyotidagi o‘rni bo‘yicha foydalanilgan: tegishli she’rlar bo‘limi. Tavalloning mazkur to‘plamiga 70 ta she’r kiritilgani manbalarda qayd etiladi.

Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – 560 b. XX asr boshidagi o‘zbek adabiyoti, jadid shoirlari va milliy uyg‘onish jarayoni bo‘yicha foydalanilgan: 35–95-betlar. Mazkur asar jadid adabiyotini o‘rganishga oid bibliografiyalarda tavsiya etilgan.

Abdirashidov Z., Egamqulova N. Mahmudxo‘ja Behbudiy va uning “Oyina” jurnali. – Toshkent: Muharrir nashriyoti, 2019. – ilmiy monografiya. Jadid matbuoti va xalqning ma’naviy-madaniy hayoti bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha foydalanilgan: 20–70-betlar. Nashr 2019-yilda “Muharrir” nashriyotida chop etilgani bibliografik ma’lumotlarda ko‘rsatilgan.

Raxmonova D. “Tavallo ijodida poetik obraz yangilanishining ijtimoiy-tarixiy va adabiy-estetik omillari”. Ijtimoiy-gumanitar fanlarning dolzarb muammolari, 2026, 6-jild, 2-son. – maqola sahifalari: jurnal elektron nashridagi maqola. Tavalloning jadidchilik, ijtimoiy-adabiy muhit va poetik merosiga oid zamonaviy ilmiy tahlil uchun foydalanildi.

Karimova B. “Hamza Hakimzoda Niyoziy poetikasi haqida”. Yosh olimlar, 2025, 3-jild, 26-son. – 109–110-betlar. Hamza poetikasidagi milliy uyg‘onish, ijtimoiy adolat, milliy an’ana va ma’rifat masalalari bo‘yicha foydalanildi.

Turdiyev Sh. “Abdulla To‘qay va o‘zbek adabiyoti”. – maqola. Hamza, Tavallo va boshqa ma’rifatparvar shoirlar ijodida xalqparvarlik, “Ramazon” va bayram motivlarining qiyosiy jihatlari bo‘yicha foydalanildi. Manbada Hamzaning “Ramazon” she’ri va To‘qayning “Bugun bayram” she’ri o‘rtasidagi g‘oyaviy-badiiy yaqinlik qayd etiladi.

Downloads

Published

2026-09-24

How to Cite

Bozorova Marjona Normurod qizi. (2026). MA’RIFATPARVAR VA JADID SHOIRLARI IJODIDA XALQ BAYRAMLARINING QO‘LLANISH TASNIFI. IQRO , 23(02), 382–387. Retrieved from https://wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/9164