SUV TAQCHILLIGI EKOLOGIK MUAMMO SIFATIDA: GLOBAL TENDENSIYALAR VA MARKAZIY OSIYO SHAROITIDA KOMPLEKS EKOLOGIK YONDASHUV

Authors

  • Djalilov Urfonbek Abdumalikovich O’zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti talabasi;
  • Usmonov Muhammadi Bahritdinovich Ilmiy rahbar:

Keywords:

suv taqchilligi, ekologik xavfsizlik, suv resurslari, iqlim o‘zgarishi, Markaziy Osiyo, Amudaryo, Sirdaryo, Orolbo‘yi, transchegaraviy suvlar, suv-energetika-oziq-ovqat nexusi, ekotizim, barqaror rivojlanish, ekologik boshqaruv, suv samaradorligi.

Abstract

Mazkur maqolada suv taqchilligi zamonaviy ekologik xavfsizlikning tizimli va ko‘p omilli muammosi sifatida kompleks ilmiy yondashuv asosida tadqiq etilgan. Suv resurslarining cheklanganligi faqat tabiiy suv zaxiralarining kamayishi bilan izohlanmay, balki iqlim o‘zgarishi, demografik o‘sish, urbanizatsiya, qishloq xo‘jaligida suvdan samarasiz foydalanish, sanoatlashuv, yer degradatsiyasi, ekotizimlarning buzilishi va institutsional boshqaruvdagi nomutanosibliklarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan murakkab ekologik jarayon sifatida talqin qilinadi. Tadqiqotda suv taqchilligining global miqyosdagi dinamikasi, iqlim o‘zgarishining gidrologik siklga ta’siri, yer usti va yer osti suvlarining ekologik holati, suv-ekotizim munosabatlari hamda suv resurslaridan foydalanishning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, Markaziy Osiyo, xususan, Amudaryo va Sirdaryo havzalari misolida suv taqchilligining mintaqaviy xususiyatlari, transchegaraviy suv resurslarini boshqarish, Orol dengizi ekologik inqirozi, muzliklarning qisqarishi, irrigatsiya tizimlarining eskirishi va suv-energetika-oziq-ovqat-ekotizim nexusi masalalari ochib beriladi. Tadqiqot natijalari suv taqchilligini bartaraf etish faqat yangi suv manbalarini izlash yoki infratuzilmaga investitsiya kiritish bilan cheklanmasligi, balki suv talabini boshqarish, ekotizimlarning ekologik sig‘imini hisobga olish, suvdan foydalanish samaradorligini oshirish, iqlimga moslashuv, raqamli monitoring va transchegaraviy institutsional hamkorlikni yagona boshqaruv tizimiga birlashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Maqolada Markaziy Osiyo uchun ekologik barqaror, resurslarni tejovchi va iqlimga chidamli suv boshqaruvi modelining konseptual yo‘nalishlari taklif etiladi.

References

IPCC. Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press, 2021.

IPCC. Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report. Cambridge University Press, 2022.

IPCC. Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report. Geneva: Intergovernmental Panel on Climate Change, 2023.

UNESCO/UN-Water. United Nations World Water Development Report 2024: Water for Prosperity and Peace. Paris: UNESCO, 2024.

UNESCO/UN-Water. United Nations World Water Development Report 2023: Partnerships and Cooperation for Water. Paris: UNESCO, 2023.

FAO. AQUASTAT – FAO’s Global Information System on Water and Agriculture. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.

Frenken, K. Irrigation in Central Asia in Figures: AQUASTAT Survey – 2012. FAO, Rome, 2013.

World Bank. Central Asia Water and Energy Program: Working for Energy and Water Security. Washington, DC: World Bank.

World Bank. Building a Water Secure Future in Central Asia. Washington, DC: World Bank, 2024.

Downloads

Published

2026-09-10

How to Cite

Djalilov Urfonbek Abdumalikovich, & Usmonov Muhammadi Bahritdinovich. (2026). SUV TAQCHILLIGI EKOLOGIK MUAMMO SIFATIDA: GLOBAL TENDENSIYALAR VA MARKAZIY OSIYO SHAROITIDA KOMPLEKS EKOLOGIK YONDASHUV. IQRO , 23(02), 89–97. Retrieved from https://wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/9035