XITOY MAQOLLARINING KONSEPTUAL VA LINGVOMADANIY NAZARIY ASOSLAR

Authors

  • Berdiyev Umid Shoymurotovich xorijiy tillar kafedrasi o‘qituvchisi, Oʻz JOKU

Keywords:

Xitoy maqollari, paremiologiya, lingvokulturologiya, kognitiv tilshunoslik, konsept, “人” konsepti, konseptual metafora, milliy-madaniy qadriyatlar.

Abstract

Zamonaviy tilshunoslikda til, tafakkur va madaniyat o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish lingvokulturologiya hamda kognitiv tilshunoslikning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Har bir xalqning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi, axloqiy me’yorlari va qadriyatlari til birliklarida, ayniqsa, xalq og‘zaki ijodi namunalarida o‘z aksini topadi. Shu jihatdan maqollar xalqning kollektiv xotirasi va madaniy tajribasini mujassamlashtirgan muhim lingvomadaniy manba hisoblanadi. Xitoy maqollari (谚语) ko‘p asrlik ijtimoiy-madaniy tajriba mahsuli sifatida xalqning inson, jamiyat, axloq va tabiat haqidagi qarashlarini o‘zida saqlab kelmoqda. Ushbu paremiologik birliklarda markaziy o‘rinlardan birini “人” (inson) konsepti egallaydi. Mazkur konsept nafaqat biologik mavjudot sifatidagi insonni, balki uning ijtimoiy mavqei, axloqiy fazilatlari, oilaviy burchlari va jamiyatdagi o‘rnini ham qamrab oluvchi murakkab lingvomadaniy tuzilma sifatida namoyon bo‘ladi.

So‘nggi yillarda konseptologiya, kognitiv semantika va lingvokulturologiya doirasida turli milliy konseptlarni o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar soni ortib bormoqda. Biroq xitoy maqollarida verbalizatsiyalangan “人” konseptining lingvomadaniy va kognitiv xususiyatlari, uning konseptual tuzilishi, madaniy skriptlari, freym modeli hamda metaforik ifodalanish mexanizmlari yetarli darajada tizimli tadqiq etilmagan. Mazkur maqolaning maqsadi xitoy maqollarida ifodalangan “人” konseptini zamonaviy lingvokulturologiya va kognitiv tilshunoslik yondashuvlari asosida tahlil qilish, uning konseptual tuzilishini hamda milliy-madaniy mazmunini aniqlashdan iborat. Tadqiqotda Anna Wierzbickaning madaniy skriptlar nazariyasi, Charles Fillmorning freym semantikasi, Jerzy Bartmińskining kognitiv etnolingvistika konsepsiyasi va George Lakoffning konseptual metafora nazariyasidan metodologik asos sifatida foydalaniladi.

Tadqiqot natijalari xitoy xalqining inson haqidagi lingvomadaniy tasavvurlarini qayta tiklash, “人” konseptining semantik va aksiologik qatlamlarini aniqlash hamda xitoy paremiologiyasining kognitiv mexanizmlarini yoritishga xizmat qiladi.

References

Bartmiński J. Aspects of Cognitive Ethnolinguistics. – London: Equinox Publishing, 2009.

Fillmore C.J. Frame Semantics // Linguistics in the Morning Calm. – Seoul: Hanshin Publishing, 1982. – P. 111–137.

Goddard C., Wierzbicka A. Words and Meanings: Lexical Semantics Across Domains, Languages and Cultures. – Oxford: Oxford University Press, 2014.

Lakoff G. Women, Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal About the Mind. – Chicago: University of Chicago Press, 1987.

Sharifian F. Cultural Linguistics. – Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2017.

Wierzbicka A. Understanding Cultures through Their Key Words. – Oxford: Oxford University Press, 1997.

Langacker R.W. Foundations of Cognitive Grammar. Vol. 1. – Stanford: Stanford University Press, 1987.

Talmy L. Toward a Cognitive Semantics. Vol. 1–2. – Cambridge: MIT Press, 2000.

Kövecses Z. Metaphor: A Practical Introduction. – Oxford: Oxford University Press, 2010.

Croft W., Cruse D.A. Cognitive Linguistics. – Cambridge: Cambridge University Press, 2004.

Stepanov Yu.S. Konstanty: Slovar russkoy kultury. – Moskva: Akademicheskiy proekt, 2004.

Teliya V.N. Russkaya frazeologiya. – Moskva: Shkola «Yazyki russkoy kultury», 1996.

Karasik V.I. Yazykovoy krug: lichnost, kontsepty, diskurs. – Volgograd: Peremena, 2002.

Downloads

Published

2026-06-09

How to Cite

Berdiyev Umid Shoymurotovich. (2026). XITOY MAQOLLARINING KONSEPTUAL VA LINGVOMADANIY NAZARIY ASOSLAR. IQRO , 22(01), 1539–1545. Retrieved from https://wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/8404