MƏTNIN SƏRHƏDLƏRI HAQQıNDA.

Authors

  • İbrahimova Aytən Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti, müəllim

Keywords:

mətnin sərhədləri, sintaktik bütöv, mərkəzi cümlə, makro-mikromətn, eksplisit və implisit təkrar, tema-rema, formal və semantik aspekt, fikrın birliyi

Abstract

Mətndə mətnin sərhədləri və onların müəyyənləşdirilməsi mövzusu araşdırılır. Tarixi perspektivdə Aristotel və strukturalist dilçilər (R. Jakobson, H. Pospel, Z. Harris) mətni cümlələr kimi vahidlərə bölməyə çalışmışlar. Azərbaycan dilçiliyində Ə. Xəlilov mərkəzi cümlə vasitəsilə sərhədləri təyin etməyə çalışmış, K.M. Abdullayev isə daxili sintaktik quruluşla sərhədləri müəyyənləşdirmişdir. Mətnin sərhədlərini müəyyən etməkdə təkrarlar (eksplisit və implisit), tematik ardıcıllıq, sintaktik və semantik aspektlər əhəmiyyətlidir. Makro- və mikromətnlərin sərhədləri fərqli formal və semantik xüsusiyyətlərə malikdir. Mətnin quruluşunda tema-remə münasibətləri mühüm rol oynayır. Böyük sintaktik bütövün sərhədləri və forması müstəqil deyil, cümlələr və onların əlaqələri əsasında formalaşır. Mətnin sərhədləri fikrin birliyi, leksik, morfoloji və sintaktik vasitələr, pauzalar və digər ekstralingvistik amillərlə müəyyən olunur.

References

Allahverdiyeva F.M. Mürəkkəb sintaktik bütövün komponentləri arasında sintaktik əlaqə vasitələri. Dissertasiya. Bakı: 2010, 145 s.

Kitabi-Dədə Qorqud. Əsl və sadələşdirilmiş mətnlər. Bakı: Öndər, 2004, 376 s.

Müasir Azərbaycan dilinin semasiologiyası. Bakı: Elm, 1985, 289 s.

Novruzova N.S. Mətn sintaksisi. Bakı : Təhsil , 2002, 260 s.

Ordubadi M.S. Dumanlı Təbriz. I kitab. Bakı: Yazıçı, 1985, 490 s.

Şıxlı İ.Q. Dəli Kür. Bakı: Yazıçı, 1982, 400 s.

Дресслер В. Введение в лингвистику текста.// «Реферативный журнал» Москва: 1974, сер. 6 ,№2, 54 c.

Малов С.А. Памятники древнетюркской письменности. М. Л. 1951. 150 c.

Мамедов А.Я. Роль артиклей как связующих элементов текста. Дис. кан. к.ф.н. Москва: 1990, 210 c.

Downloads

Published

2026-02-22

How to Cite

İbrahimova Aytən. (2026). MƏTNIN SƏRHƏDLƏRI HAQQıNDA. IQRO , 20(01), 881–885. Retrieved from https://wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/5473