SIBAVAYHNING “AL-KITĀB” ASARIDA QIYOS VA TA’LIL TAMOYILLARINING LINGVISTIK AHAMIYATI

Authors

  • Narmanov Manas Sovetbaevich Arab tili lingvistikasi 2 kurs magistranti, Oriental Universiteti

Keywords:

Sibavayh, Al-Kitāb, arab tilshunosligi, Basra nahv maktabi, qiyos, ta’lil, arab grammatikasi, normativ grammatika, samāʼ, lingvistik metodologiya.

Abstract

 Ushbu maqolada arab tilshunosligi tarixidagi eng muhim asarlardan biri bo‘lgan Al-Kitāb muallifi Sibavayh tomonidan ishlab chiqilgan qiyos (analogiya) va ta’lil (sababiyat) tamoyillarining lingvistik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda Basra nahv maktabiga xos bo‘lgan ratsional metodologiya doirasida qiyosning grammatik qoidalarni umumlashtirishdagi, ta’lilning esa til hodisalarini mantiqiy asoslashdagi o‘rni yoritiladi. Maqolada Sibavayhning tilni empirik nutq namunalari (samāʼ) bilan cheklanmasdan, ularni izchil nazariy tizimga solishga intilgani ko‘rsatib beriladi. “Al-Kitāb”dagi qiyos va ta’lil tamoyillari arab grammatikasining me’yoriy (normativ) fan sifatida shakllanishiga qanday ta’sir ko‘rsatgani ochib beriladi. Tadqiqot natijalari Sibavayhning metodologiyasi faqat o‘rta asr filologiyasi doirasida emas, balki zamonaviy nazariy va kognitiv lingvistika uchun ham muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishini ko‘rsatadi.

References

Abdurahmonov Gʻ.Arab tili grammatikasi (nahv va sarf asoslari). – Toshkent: O‘qituvchi, 1996. – 256 b.

Al-Xalil ibn Ahmad al-Farahidiy. Kitāb al-ʿAyn / Tahqiq: M. al-Makhzūmī, I. as-Sāmarrāʾī. – Bayrut: Dār wa Maktabat al-Hilāl, 1988.

Al-Anbari.Al-Inṣāf fī masāʾil al-khilāf bayna al-Baṣriyyīn wa al-Kūfiyyīn. – Qohira: Maktabat al-Khānijī, 1961. – 512 b.

Sibavayh. Al-Kitāb / Tahqiq: ʿAbd as-Salām Muḥammad Hārūn. – 5 jild. – Qohira: Dār al-Kutub al-Miṣriyya, 1966–1977.

Madrahimov A. Arab tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Fan, 2004. – 198 b.

Marxabo Abdullayeva, Sarvinos Kasimova. (2025). INGLIZ VA ARAB TILLARINING O‘RGANILISHIDAGI MURAKKABLIKLAR VA IMKONIYATLAR. IQRO INDEXING, 13(02), 360-364. https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/8657

Karimov U.Arab tili nazariy grammatikasi. – Toshkent: ToshDShI nashriyoti, 2012. – 284 b.

Касимова С. Традиционная арабская грамматика и изучение европейской ориентации //Востоковедения. – 2019. – Т. 4. – №. 4. – С. 68-77.

Касимова С. Работы великих турецких ученых, писавших об арабских пословицах и пословицах //Востоковедения. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 154-166.

Kasimova , S. S. . (2025). ARAB MEDIA STUDIES AND PHILOLOGY: HISTORY AND MODERNITY . Oriental Journal of Philology, 5(03), 223–229. https://doi.org/10.37547/supsci-ojp-05-03-25

To‘xtasinov B.Sharq tillari tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – 240 b.

Qosimov M. Arab tili morfologiyasi va sintaksisi masalalari. – Toshkent: Fan, 2015. – 210 b.

Kasimova Sarvinoz 2020. Arabic Linguistics In Central Asia. The American Journal of Social Science and Education Innovations. 2, 11 (Nov. 2020), 207–213. DOI:https://doi.org/10.37547/tajssei/Volume02Issue11-37.

Downloads

Published

2026-02-12

How to Cite

Narmanov Manas Sovetbaevich. (2026). SIBAVAYHNING “AL-KITĀB” ASARIDA QIYOS VA TA’LIL TAMOYILLARINING LINGVISTIK AHAMIYATI. IQRO , 20(01), 549–553. Retrieved from https://wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/5191