SIBAVAYHNING “AL-KITĀB” ASARIDA QIYOS VA TA’LIL TAMOYILLARINING LINGVISTIK AHAMIYATI
Keywords:
Sibavayh, Al-Kitāb, arab tilshunosligi, Basra nahv maktabi, qiyos, ta’lil, arab grammatikasi, normativ grammatika, samāʼ, lingvistik metodologiya.Abstract
Ushbu maqolada arab tilshunosligi tarixidagi eng muhim asarlardan biri bo‘lgan Al-Kitāb muallifi Sibavayh tomonidan ishlab chiqilgan qiyos (analogiya) va ta’lil (sababiyat) tamoyillarining lingvistik ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda Basra nahv maktabiga xos bo‘lgan ratsional metodologiya doirasida qiyosning grammatik qoidalarni umumlashtirishdagi, ta’lilning esa til hodisalarini mantiqiy asoslashdagi o‘rni yoritiladi. Maqolada Sibavayhning tilni empirik nutq namunalari (samāʼ) bilan cheklanmasdan, ularni izchil nazariy tizimga solishga intilgani ko‘rsatib beriladi. “Al-Kitāb”dagi qiyos va ta’lil tamoyillari arab grammatikasining me’yoriy (normativ) fan sifatida shakllanishiga qanday ta’sir ko‘rsatgani ochib beriladi. Tadqiqot natijalari Sibavayhning metodologiyasi faqat o‘rta asr filologiyasi doirasida emas, balki zamonaviy nazariy va kognitiv lingvistika uchun ham muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qilishini ko‘rsatadi.
References
Abdurahmonov Gʻ.Arab tili grammatikasi (nahv va sarf asoslari). – Toshkent: O‘qituvchi, 1996. – 256 b.
Al-Xalil ibn Ahmad al-Farahidiy. Kitāb al-ʿAyn / Tahqiq: M. al-Makhzūmī, I. as-Sāmarrāʾī. – Bayrut: Dār wa Maktabat al-Hilāl, 1988.
Al-Anbari.Al-Inṣāf fī masāʾil al-khilāf bayna al-Baṣriyyīn wa al-Kūfiyyīn. – Qohira: Maktabat al-Khānijī, 1961. – 512 b.
Sibavayh. Al-Kitāb / Tahqiq: ʿAbd as-Salām Muḥammad Hārūn. – 5 jild. – Qohira: Dār al-Kutub al-Miṣriyya, 1966–1977.
Madrahimov A. Arab tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Fan, 2004. – 198 b.
Marxabo Abdullayeva, Sarvinos Kasimova. (2025). INGLIZ VA ARAB TILLARINING O‘RGANILISHIDAGI MURAKKABLIKLAR VA IMKONIYATLAR. IQRO INDEXING, 13(02), 360-364. https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/8657
Karimov U.Arab tili nazariy grammatikasi. – Toshkent: ToshDShI nashriyoti, 2012. – 284 b.
Касимова С. Традиционная арабская грамматика и изучение европейской ориентации //Востоковедения. – 2019. – Т. 4. – №. 4. – С. 68-77.
Касимова С. Работы великих турецких ученых, писавших об арабских пословицах и пословицах //Востоковедения. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 154-166.
Kasimova , S. S. . (2025). ARAB MEDIA STUDIES AND PHILOLOGY: HISTORY AND MODERNITY . Oriental Journal of Philology, 5(03), 223–229. https://doi.org/10.37547/supsci-ojp-05-03-25
To‘xtasinov B.Sharq tillari tilshunosligi tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – 240 b.
Qosimov M. Arab tili morfologiyasi va sintaksisi masalalari. – Toshkent: Fan, 2015. – 210 b.
Kasimova Sarvinoz 2020. Arabic Linguistics In Central Asia. The American Journal of Social Science and Education Innovations. 2, 11 (Nov. 2020), 207–213. DOI:https://doi.org/10.37547/tajssei/Volume02Issue11-37.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Articles published in IQRO — Scientific Methodological Journal are licensed under the Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).
Authors retain copyright and grant the journal the right of first publication.
Users may read, download, copy, distribute, print, search, or link to the full texts of articles, provided that the original authors and the journal are properly cited.
Published materials may be used, distributed, and reproduced in any medium, provided that the original work is properly cited.



Uzbekistan
Türkiye
Kazakhstan
Kyrgyzstan
Turkmenistan
Azerbaijan
India
Republic of Korea
Japan
United States of America
Kosovo