MARKAZIY OSIYODA ‘’KO’RINMAS TARIX’’
Keywords:
Ko‘rinmas tarix (Invisible history) Markaziy Osiyo tarixshunosligi Dominant va marginal narrativlar Arxeologik manbalar Og‘zaki tarix va etnografiya Kolonializm va postkolonial tahlil Tarixiy metodologiya Etno-siyosiy identitetlar Sovet davri va mustaqillik retrospektivasi Multidissiplinar tadqiqotAbstract
Ushbu maqola Markaziy Osiyoda “ko‘rinmas tarix” tushunchasi va uning mintaqa tarixshunosligidagi ilmiy ahamiyatini tizimli tarzda tahlil qiladi. “Ko‘rinmas tarix” — bu rasmiy kanonlashtirilgan manbalarda yoki umumiy tarixiy dasturlarda yetarlicha yoritilmagan voqea-hodisalar, ijtimoiy guruhlar, madaniy jarayonlar va normativ bo‘lmagan tarixiy narrativlarni anglatadi. Akademik tadqiqotlarda bu tushuncha odatda dominant tarixiy diskurs tomonidan e’tibordan chetda qolgan fenomenlarni aniqlash va qayta baholash mexanizmlarini o‘rganishga qaratiladi (masalan, Global Janub tarixida “invisible history” tadqiqoti konsepsiyasi).
Markaziy Osiyo tarixida ushbu yondashuv ko‘pincha arxeologik topilmalar, og‘zaki xotiralar, milliy va madaniy identifikatsiyalar, kolonial siyosat ostida yashirinib qolgan etnik hamjamiyatlar tajribasi, hamda sovet va mustaqillik davrlaridagi tarixiy narrativlar orqali aniqlanadi. Arxeologik ekspeditsiyalar va yozma manbalar orqali topilgan yangi dalillar tarixshunoslikda keng tarqalgan stereotiplarni qayta ko‘rib chiqishga imkon beradi, masalan Chorasmian ekspeditsiyasi natijalari mintaqaning qadimiy urbanizatsiyasi va sivilizatsiyalararo almashinuvi haqidagi dominant tasavvurlarga yangicha yondashuv beradi.
“Ko‘rinmas tarix” tadqiqotlari orqali Markaziy Osiyoning ijtimoiy qatlamlari, ayollar roli, etnik guruhlarning mintaqaviy migratsiyalari, shuningdek soliq-iqtisodiy munosabatlar kabi kam o‘rganilgan jihatlar yanada chuqur tahlil qilinadi. Bu yondashuv tarix fanining metodologik asoslariga ham yangicha talablar qo‘yadi — ya’ni manbashunoslik, antropologiya va tarixiy demografiya metodlarini birlashtirgan multidissiplinar tadqiqot usullaridan foydalanishni taqozo etadi. Natijada maqola Markaziy Osiyo tarixida “ko‘rinmas” bo‘lgan voqealar va guruhlarning tarixiy ahamiyatini qayta tiklab, mintaqa tarixining yanada to‘laqonli va obyektiv tasvirini shakllantirishga xizmat qiladi.
References
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – Toshkent: Sharq, 1998. – 176 b.
Asqarov A. O‘zbekiston tarixi manbashunosligi. – Toshkent: Universitet, 2007. – 312 b.
Rahimov S. Tarixshunoslik va tarixiy tafakkur masalalari. – Toshkent: Fan, 2015. – 248 b.
Qosimov B. Og‘zaki tarix va tarixiy xotira. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2016. – 190 b.
Bartold V.V. Turkiston mo‘g‘ullar istilosi davrida. – Toshkent: Fan, 1964. – 746 b.
Tolstov S.P. Oks va Yaksartning qadimgi deltalarida. – Toshkent: Fan, 1962. – 324 b.
Said E. Orientalizm. – Nyu-York: Vintage Books, 1978. – 368 b.
Scott J.C. The Art of Not Being Governed. – New Haven: Yale University Press, 2009. – 442 p.
Guha R. Subaltern Studies I. – Delhi: Oxford University Press, 1982. – 310 p.
UNESCO. Central Asia: Archaeological and Historical Heritage. – Paris: UNESCO Publishing, 2013. – 198 p