O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARIDA MUAMMOLI KREDITLAR (NPL) ULUSHINI SYSTEM GMM MODELI ASOSIDA MODELLASHTIRISH VA PROGNOZLASHTIRISH
Keywords:
NPL, bank tizimi, System GMM, prognozlash, O‘zbekiston-2030, kredit riski, ekonometrik tahlil.Abstract
Ushbu maqolada O‘zbekistonning 39 ta tijorat bankiga oid 2020-2025 yillardagi oylik panel ma’lumotlari (jami 2808 ta kuzatuv) asosida muammoli kreditlar (NPL) ulushiga ta’sir etuvchi omillar va ularning 2030-yilgacha rivojlanish bosqichlari tahlil qilingan. Tadqiqotda endogenlik, persistentlik va individual effektlar muammolarini hal qilish uchun System GMM (Blundell-Bond) modeli qo‘llanilgan, u laglangan o‘zgaruvchilarni instrumental sifatida ishlatib, dinamik panel ma’lumotlarini baholaydi. Natijalar bank kapitallashuvi NPL hajmini kamaytirishda asosiy omil ekanini ko‘rsatadi (-0.022 koeffitsient), YaIM o‘sishi esa pro-siklik ta’sir ko‘rsatadi (0.773 koeffitsient), ya’ni iqtisodiy faollikda agressiv kreditlash risklarni oshiradi. Sargan (p-value = 0.094) va Arellano-Bond AR(2) (p-value = 0.714) testlari model ishonchliligini tasdiqlaydi. 2030-yilgacha prognozlar NPL ulushining 0.062 dan 0.099 gacha o‘sishini ko‘rsatib, tizimli risklar kuchayishini ta’kidlaydi. Natijalar grafik va jadvalda taqdim etilgan. Tadqiqot "O‘zbekiston-2030" doirasida bank tizimini mustahkamlash, risk-menejmentni takomillashtirish va makro-prudensial nazoratni kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi, chunki kreditlashning keskin o‘sishi (20-25%) NPL dinamikasini murakkablashtirmoqda. Ushbu ish O‘zbekiston uchun ilk uzoq muddatli prognozni ishlab chiqib, ilmiy yangilik va amaliy tavsiyalar beradi.
References
Arellano, M., & Bond, S. (1991). Some tests of specification for panel data. Review of Economic Studies, 58(2), 277-297.
Blundell, R., & Bond, S. (1998). Initial conditions and moment restrictions in dynamic panel data models. Journal of Econometrics, 87(1), 115-143.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-sonli "O‘zbekiston-2030 strategiyasi to‘g‘risida"gi Farmoni.
Markaziy bank (2024). Moliyaviy barqarorlik sharhi. Toshkent.
Beck, T., Jakubik, P., & Piloiu, A. (2015). Non-performing loans: What matters in addition to the economic cycle? Journal of International Money and Finance, 54, 197-219.
Wooldridge, J. M. (2010). Econometric Analysis of Cross Section and Panel Data. MIT Press.
Louzis, D. P., Vouldis, A. T., & Metaxas, V. L. (2012). Determinants of non-performing loans in the Greek banking sector. Journal of Banking & Finance, 36(4), 1012-1027.
Ghosh, A. (2015). Banking-specific and regional determinants of non-performing loans: Evidence from US states. Journal of Financial Stability, 20, 93-104.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi (2020). Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi.
IMF (2023). Republic of Uzbekistan: Selected Issues. Country Report No. 23/102.
Factors Affecting Non-Performing Loans: Empirical Evidence from Commercial Banks of Uzbekistan (2024). Journal of Economics, Finance and Accounting, 7(1), 1-15.
The impact of economic policy on non-performing loans (2025). Zenodo Repository, DOI: 10.5281/zenodo.16777866.
Does interest rate affect non-performing loans? Empirical evidence from Uzbekistan (2024). InLibrary Journal, 4(4), 78-92.