“ARAB XALIFALIGINING PARCHALANISHI SABABLARI”
Keywords:
Mazkur maqolada VIII-X asrlarda Arab xalifaligida yuz bergan siyosiy inqiroz va parchalanish jarayonining asosiy omillari tahlil qilinadi. Tadqiqot maqsadi xalifalikning yemirilishiga olib kelgan ichki va tashqi omillarni aniqlash hamda ularning o'zaro ta'sirini ko'rsatishdir. Maqolada tarixiy manbalar, xronikalar va zamonaviy tadqiqotchilarning asarlari tahlil qilingan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, xalifalikning haddan tashqari keng hududlarga yoyilishi, turli etnik va diniy guruhlarning mavjudligi, ma'muriy boshqaruv tizimidagi zaifliklar, diniy-mafkuraviy ziddiyatlar (sunniy, shia, xorijiy oqimlar o'rtasidagi nizolar) va mahalliy sulolalarning kuchayishi (Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar) parchalanishning asosiy sabablarini tashkil etadi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, Horun ar-Rashid (786-809) davridan boshlab markaziy hokimiyatning zaiflashishi kuzatila boshlagan va X asrga kelib xalifalik faqat diniy-ramziy institutga aylanib qolgan. Maqola O'rta Osiyo tarixida mahalliy davlatlarning shakllanishini tushunishga xizmat qiladi.Abstract
Mazkur maqolada VIII-X asrlarda Arab xalifaligida yuz bergan siyosiy inqiroz va parchalanish jarayonining asosiy omillari tahlil qilinadi. Tadqiqot maqsadi xalifalikning yemirilishiga olib kelgan ichki va tashqi omillarni aniqlash hamda ularning o'zaro ta'sirini ko'rsatishdir. Maqolada tarixiy manbalar, xronikalar va zamonaviy tadqiqotchilarning asarlari tahlil qilingan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, xalifalikning haddan tashqari keng hududlarga yoyilishi, turli etnik va diniy guruhlarning mavjudligi, ma'muriy boshqaruv tizimidagi zaifliklar, diniy-mafkuraviy ziddiyatlar (sunniy, shia, xorijiy oqimlar o'rtasidagi nizolar) va mahalliy sulolalarning kuchayishi (Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar) parchalanishning asosiy sabablarini tashkil etadi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, Horun ar-Rashid (786-809) davridan boshlab markaziy hokimiyatning zaiflashishi kuzatila boshlagan va X asrga kelib xalifalik faqat diniy-ramziy institutga aylanib qolgan. Maqola O'rta Osiyo tarixida mahalliy davlatlarning shakllanishini tushunishga xizmat qiladi.
References
Bennison, Amira K. The Great Caliphs: The Golden Age of the Abbasid Empire. – New Haven: Yale University Press, 2009.
El-Hibri, Tayeb. The Abbasid Caliphate: A History. – Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century. 3rd Edition. – London: Routledge, 2016.
Kennedy, Hugh. The Early Abbasid Caliphate: A Political History. – London: Croom Helm, 1981.
Бартольд, В.В. Сочинения. Том 2. Часть 1: Общие работы по истории Средней Азии. – Москва: Наука, 1963.
Беляев, Е.А. Арабы, ислам и арабский халифат в раннее средневековье. 2-е издание. – Москва: Наука, 1965.
Большаков, О.Г. История Халифата. Том 4: Апогей и падение арабского Халифата. – Москва: Восточная литература РАН, 2010.
Фильштинский, И.М. История арабов и халифата (750-1517 гг.). 2-е издание. – Москва: Муравей, 2001.
Bosvort, K.E. Musulmon sulolalari: tarix va xronologiya ma'lumotnomasi / Tarjima: R. Shamsutdinov. – Toshkent: Fan, 2007.
Usmonov, Q.; Sodiqov, M. O'zbekiston tarixi: O'rta asr davri. – Toshkent: Sharq, 2005.
Zamonov, A.; Abdusodiqov, S. O'zbekiston tarixi. 2-qism: O'rta asrlar tarixi (VI-XVI asrlar). – Toshkent: Turon-Iqbol, 2024.
Rtveladze, E.V. Civilizations, States and Cultures of Central Asia. – Tashkent: SMI-ASIA, 2020.
Hodgson, Marshall G.S. The Venture of Islam: Conscience and History in a World Civilization. Vol. 1: The Classical Age of Islam. – Chicago: University of Chicago Press, 1974.
Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies. 3rd Edition. – Cambridge: Cambridge University Press, 2014.
Мухаммаджонов, А.Р. Мероприятие Сомонидов и их место в истории цивилизации народов Центральной Азии. – Toshkent: Академия наук Республики Узбекистан, 1999.