TÜRKOLOJİ KURULTAY'DAN TÜRK DEVLETLERİ KONSEYİ'NE: HUKUK TERMİNOLOJİSİNİN STRATEJİK SÜREKLİLİĞİ
Main Article Content
Abstract
Eski Türk hukuk sistemi temelinde oluşan Türk hukuk terminolojisi, Türklerin sosyo-politik düşüncesini, devletçilik geleneğini, siyasal-idari, yönetim ve düzenleyici kültürünü yansıtan geniş bir sistemdir. 1926 yılında düzenlenen Birinci Türkoloji Kurultay'da tartışılan konulardan biri olan ortak terminolojinin ve çeşitli alanlara ilişkin terminolojik sistemlerin gelişimi, gelenek ve modernitenin kesişmesinden kaynaklanan bilimsel-teorik temellere dayanmaktadır. Resmi-iş üslubunun oluşumu göz önünde bulundurulduğunda, hukuki düşünce ve kavramların dilde nasıl kodlandığını, bu zengin mirasın Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesinde nasıl sürdürüldüğünü ortaya koymak önem arzetmektedir. Çalışmanın temel amacı, Türk dillerinde hukuk terminolojisinin stratejik sürekliliğini göstermek, hukuki-siyasal düzeyde bütünleşmenin dilsel temellerini ortaya koymaktır. Bu anlamda 20. yüzyılın başlarından 21. yüzyılın başlarına kadar hukuk terminolojisinin gelişim aşamaları - sovyetleşme dönemi, ulusal cumhuriyetlere, sırasıyla ulusal dile dayalı terminolojik parçalanma aşaması, bağımsızlıktan sonraki yeniden yapılanma ve eşgüdümcü eğilimler dönemi – sosyolingvistik bir bakış açısıyla incelenmelidir. Metodolojik olarak tarihsel-karşılaştırmalı dilbilim ve statistik-terminolojik analiz yöntemleri kullanılarak Eski Türk hukuk metinleri ile modern normatif belgelerin karşılaştırmalı tahlili, özellikle “töre”, “yasa”, “kanun”, “il”, “buyruk” gibi bazı hukuki kavramların sözcüksel-anlamsal sürekliliğine ve işlevsel dönüşümüne (functional transformation) dikkat çeke, bu kavramların normatif-hukuki metinlerde kullanım düzeyini ortaya koya bilir. Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesinde ortak bir hukuk dilinin oluşturulması - ortak terminolojik bazanın oluşturulması, terimlerin çeviri ve uyarlanmasında (translation and unification of terms) birliğin sağlanması, hukuk sözlüklerinin hazırlanması konularında ortak standartların uygulanması yönünde Türk Devletleri Teşkilatı'nda alınan girişimler sistematik olarak analiz edilmelidir.
Eski Türk Hukukundan kaynaklanan ve Birinci Türkoloji Kurultay'da belirlenen Türk dillerinde ortak terminolojik ilkelerin bugün de geçerliliğini koruduğu ve Türk dünyasındaki hukuk iş birliğinin dilsel temelinin bu mirasa dayandığı sonucuna varılabilir. Türk dillerinde hukukİ terminolojinin stratejik sürekliliğini sağlamak için ortak bir terminoloji bazanın ve koordineli bilimsel platformların oluşturulması, bu yolda atılacak en önemli adımlardan biri olabilir.
Article Details
References
Azerbaycan dilçiliyi müntehabatı, I cild, (Ed.: Ahundov, A.A., Abdullayev, K.M., Veyselli, F.Y.)Bakı, 2013, 308 s.
Birinci Türkoloji Qurultayın görünen ve görünmeyen terefleri (2016). Elmi sessiyanın materialları. Bakı, 10 iyun. Tertib edenler Aynur Qezenferqızı, Eli Şamil. Bakı: Elm ve Tehsil.
Caferov, N.Q., Hüseynova, M.N., Qeribli, A.N. Birinci Türkoloji Qurultayda terminologiya meselesi//https://edebiyyatqazeti.az/news/edebi-tenqid/13685-birinci-turkoloji-qurultayda-terminologiya-meselesi (erişim tarihi: 11.01.2026)
Çobanzade, B. Seçilmiş bedii eserleri. Beş cildde, II cild. Bakı, Şerq-Qerb, 2007, 368.
Guliyeva, G.V. (2017). XX Yüzyılın Başlarında Azerbaycan’da Alan Sözlükçülüğü Ve Aliağa Şıhlinski Lüğati. Geçmişten Geleceğe Türk Sözlükçülüğü Kurultayı Bildirileri, Elginkan Vakfı, 19-21 nisan, 2017, İstanbul.
Gündoğdu, A. (2014). Türk Dil Birliğinin Sonbaharı 1926 1941 Latin Alfabesi Dönemi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 54, 2 (2014), s. 1-18.
Habibbeyli, İ. (2016). Birinci Türkoloji Qurultayın İdealleri İşığında. // Birinci Türkoloji Qurultay: görünen ve görünmeyen terefler. Elmi sessiyanın materialları (10 iyun 2016-cı il). Bаkı: Еlm vә tәhsil.
Hacıyev, T.İ. (2006). Birinci Türkoloji Qurultayda Dil Meseleleri. Bakı Universitesi Haberleri, BDU. Bakı: № 2.
I Bakı Türkoloji Qurultayı (2006). Stenoqram materialları, bibloqrafiya ve foto-senedler. (2006). Ruscadan tercüme, ön söz ve şerhlerin müellifleri: Nerimanoğlu, K.V., Atakişiyev, E.). Bakı: Çinar-Çap. http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=11162&pno.
Pervıy Vsesoyuzniy Tyurkologiceskiy Syezd. (2011). Baku: Nagıl evi.
Qasımov, C. Birinci türkoloji qurultayın şahidleri ve şehidleri. Bakı, 2019, 735 s.
Sadıqova, S.A. (2005). Azerbaycan dilinde terminologiyanın teşekkülü ve inkişafı. Bakı: Elm.
Sadıqova, S.A. (2015). Azerbaycan dilinde terminologiyanın standartlaşdırma formaları. Bakı: Elm.
Sössür, F. de. (2022). Ümumi dilçilik kursuna giriş. (Terc.: N.Q.Ceferov), Bakı: 351 s.
Zülfikar, H. (1991). Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları. Ankara: TDK.