1926 Birinci Türkoloji Kurultayı: Tarihî ve Kültürel Önemi

Abstract

1926 yılında Bakü'de düzenlenen Birinci Türkoloji Kurultayı, Azerbaycan ve diğer Türk halklarının kültürel entegrasyon sürecinde temel bir dönüm noktası teşkil eden önemli bir tarihi olaydır. Geniş bir coğrafi alana yayılmış Türk halklarının temsilcilerini bir araya getiren bu uluslararası forumda, entelektüel ortamın oluşturulması ve ortak kültürel gelişim stratejilerinin belirlenmesi doğrultusunda küresel öneme sahip meseleler tartışılmıştır. Kurultayın en önemli bilimsel-pratik sonucu olarak, eski Sovyetler Birliği coğrafyasında yaşayan Türk dilli halkların Latin grafikli alfabeye geçişinin bilimsel-metodolojik temellerinin hazırlanmasını ve bu yönde stratejik kararların alınmasını özellikle vurgulamak gerekir.

Birinci Türkoloji Kurultayı'nın düzenlenmesi için mekan olarak Bakü'nün seçilmesi, nesnel bir tarihi zorunluluktan kaynaklanıyordu. Şöyle ki; 20. yüzyılın başlarında Azerbaycan, birçok entelektüel alanda olduğu gibi Türkoloji bilimi istikametinde de ilerici bir merkez statüsüne sahipti. Latin grafikli alfabenin kitlesel uygulama sürecine 1920'li yılların sonunda ilk kez Azerbaycan'da start verilmesi, bu bilimsel üstünlüğün pratik bir tezahürüdür. Dikkat çekici husus şudur ki; SSCB'nin dağılmasından sonra bağımsızlığını kazanan Türk devletleri arasında Latin alfabesine geçişi gerçekleştiren ilk cumhuriyet yine Azerbaycan olmuştur. Günümüzde Türk dilli devletlerin yazı sistemlerine bakıldığında, Azerbaycan'ın yanı sıra Özbekistan ve Türkmenistan'ın da Latin alfabesini kullandığı görülmektedir. Türkiye Cumhuriyeti ise bu geçişi henüz 1928 yılında hayata geçirerek ortak alfabe sisteminin uygulanmasında tarihi bir örnek teşkil etmiştir.

26 Şubat - 6 Mart 1926 tarihlerinde Bakü'de, İsmailiye binasında gerçekleştirilen Birinci Türkoloji Kurultayı; Türk dilli halkların dil, alfabe, edebiyat, etnografya ve kültür meselelerinin ortak bir bilimsel platformda tartışıldığı ilk büyük forum olmuştur. Kurultaya 131 delege katılmış, özellikle Latin grafikli ortak Türk alfabesine geçiş fikri bilimsel-metodolojik olarak temellendirilmiş ve sonraki yıllarda bölgede yürütülen alfabe reformları üzerinde güçlü bir etki yaratmıştır. 100. yıl dönümü arifesinde bu olay yeniden gündeme gelmektedir: Ortak alfabe, terminolojik koordinasyon ve Türkolojinin dijital altyapısı gibi modern konular, 1926 yılı gündeminin güncel mirasçıları olarak değerlendirilmektedir.