1926 BAKÜ KURULTAYI`NDAN GÜNÜMÜZE TÜRKLERİN YAZI KURALLARI VE İMLA SORUNLARI

Main Article Content

Şebnem Hasanlı- Garibova

Abstract

Türkoloji Kurultaya kadar, türkologlar ve aydınlar arasında sıkça gündeme getirilen ancak ortak bir mutabakata bağlanamayan en önemli konulardan biri imla kuralları olmuştur. Dahası, ayrı ayrı Türk dillerinin kendi içindeki imla sorunlarının çözümünde dahi kayda değer bir ilerleme sağlanamamıştır. Bu nedenle, 1926 yılında Bakü’de gerçekleştirilen Birinci Türkoloji Kurultayı’nın iki oturumu, Türk dillerinde imla kuralları ve bu kuralların temel ilkelerinin belirlenmesi konusuna ayrılmıştır.  Her ne kadar söz konusu oturumlarda yazıda belirli kuralların ele alınması tartışmaya açılmış olsa da, alfabe meselesi imladan ayrı tutulmamış; sonuçta alınan kararlar her iki alanı da kapsayacak biçimde şekillenmiştir. Korkmazov’un yönettiği oturumlarda Lev Şerba, Lev Jirkov, Özbek Türkçesiyle konuşma yapan Şakircan Rahimi, Alimcan İbrahimov, Ferhad Ağazade; Kazak delegasyonundan Ahmet Baytursun ve İldes Ömarov; Tatar Türkçesiyle konuşan Gabdurahman Saadi ve  Habibulla Habitov;  Türkçe konuşan Mamut Nedim ve Edhem Feyzi; ayrıca  İbad Alparov, Neymat Hakimov, Bekir Çobanzade ve Şamil Usmanov gibi isimler söz almıştır. Bu konuşmalarda, Türk dillerinin imla kurallarının dört temel ilke üzerine kurulması gerektiği konusunda genel bir görüş birliği oluşmuştur. Bu ilkeler sesbilimsel (fonetik), etimolojik, tarihî ve idyografik prensiplerdir. Oturumların sonunda kabul edilen ve “Türk dillerinin imlası hakkında” başlığı altında toplanan dokuz madde, özellikle Sovyetler Birliği sınırları içerisindeki Türk dillerinin imla sistemlerinin düzenlenmesinde temel referans olarak benimsenmiştir.  Aradan geçen 100 senede bu kuralların Türk dillerine aktarılma yöntemleri, onların doğruluğu ve Türk dillerinin yazı  ve imla sistemine etkisi  araştırılmalıdır. Bugün Türki Cumhuriyetlerde Latin alfabesine geçitte temel sorun da zamanında imla kurallarının düzenlenmesi adıyla Rusçanın büyük etkisini kabul etme ve bu dillerin yazı kurallarında değişikliğe gitmedir. Günümüz Türk dillerinde ortak araştırma konularından biri de imla kuralları, dolayısıyla alfabe ile ilgili sorunların köküne inebilmek ve bu sorunların  çözümü için 1926 ve ondan sonrakı dönemde izlenen yol haritası öğrenilmeli, yapılan yalnış ve onların dillerin sesbilimsel sisteminde  yarattığı sorunları  çözülmelidir.

Article Details

Section
Articles

References

Acar K. (1996), Bakü Türkoloji kurultayının faal delegelerinden Bekir Sıtkı Çobanzade. //1926 Bakû Türkoloji Kongresinin 70. Yıl Dönümü Toplantısı (TDK), Ankara, Türkiye, 29 - 30 Kasım 1996

Azaqbeyli Efendizade A.(2018). Son türk alfabesi. “Elm və təhsil” Bakı, 2018, 144 s.

Borovkov A. K. (1937). O nekotorykh ocherednykh voprosakh orfografii uzbekskogo literaturnogo yazyka //Zapiski Instituta vostokovedeniya Akademii nauk SSSR. T. VI. — M- L: Izdatelʹstvo Akademii nauk SSSR., s.61-95

Dinç S., Aşirov T(2024). Türkmen Alfabesinin Evreleri// Journal of Literature and Humanities (2024) 73, s.8-17 ;DOI: 10.55590/literatureandhumanities.1443642

Emіrbekova A. (2018) Қazaқ zhazuy tarihyndaғy latynnegіzdі әlіpbi zhәne emle. Almaty.

Fazylzhanova A.(2009). Mul'timәdeniettіlіk zhәne tіldіk bіregejlіk // Tuғan tіl zhurnaly. №1

Khudaybergenova U. K. (2025). Reforma alfavita v Uzbekistane: istoriya, vyzovy i perspektivy //Russian Journal of Multilingualism and Education. Vol. 17, No. 1. Pp. 40–47. DOI: 10.35634/2500-0748-2025-17-1-40-47

Kүderinova Қ.(2017). Ұlttyқ әlіpbi ұlttyқ dybystarymyzғa қijanat etpeuі kerek// MINBER.KZ-Ұlttyқ Internet gazetі.08.09.2017 zh.

Qurmanbayulı Ş. (2023). Alaş ve terminoloji. Kazak terminolojisinin gelişimi (1910-1930).Ankara, TDK yayınları

Nərimanoğlu K, Ağakişiyev Ə.(2006) 1926- cı il Bakı Türkoloji Qurultayı. Bakı, Çinar- Çap.

Oral M. Türkoloji tarihinde 192 Bakü Türkiyat Kongresi// Türk dünyası dergisi, 2004, Sayı 17, s 107-129. https://tdkturkdunyasi.gov.tr/tam-metin-pdf/368/tur

Öner M. (2025) , Alimcan İbrahim ve Bakü Türkoloji Kurultayı. Yeni Türkiye, Yıl 31, Sayı: 146, s. 30-40

Pervyy Vsesoyuznyy Tyurkologicheskiy Syezd (2011), Baku, Nagıl evi.

Saduaқas N.A. Mirov M.O. (2021). Қazaқ әlіpbiіn latyn taңbasyna kөshіru, Mersin, MerAk Publishing House.

Türk V. (2012). 1926 Bakü Türkoloji Kurultayı// Düşünce dünyasında Türkiz, s. 25-42;

Uәli N., Kүderinova Қ., Fazylzhanova A. (2007). Қazaқ zhazuyn latyn grafikasy negіzіndegі zhaңa әlіpbige kөshіru zhajynda // Latyn grafikasy negіzіndegі қazaқ әlіpbiі: tarihy, taғylymy,bolashaғy - Almaty, 2007. -410b..

Zhұbanov Қ. Қazaқ tіlі zhөnіndegі zertteuler. - Almaty: Ғylym, 1999.-581 b.