SEMENT XOMASHYOSIGA YO‘NALTIRILGAN SANOAT CHIQINDILARINING EKOLOGIK XAVFSIZLIGI. OG‘IR METALLAR VA RADIONUKLIDLAR.
Keywords:
sement klinkeri, sanoat chiqindilari, og‘ir metallar, radionuklidlar, kul-shlak aralashmalari, migratsiya, immobilizatsiya, radiatsion nazorat.Abstract
. Mazkur ishda sement klinkeri ishlab chiqarishda muqobil xomashyo sifatida
qo‘llanishi mumkin bo‘lgan sanoat chiqindilarining ekologik xavfsizligi ilmiy adabiyotlar va me’yoriy
hujjatlar asosida ko‘rib chiqildi. Issiqlik elektr stansiyalari kuli, kul-shlak aralashmalari va metallurgiya
shlaklari misolida og‘ir metallar hamda tabiiy radionuklidlar bilan bog‘liq xavflar bir-birini to‘ldiruvchi
baholash yo‘nalishlari sifatida tahlil qilindi. Dastlab chiqindi tarkibidagi xavfli komponentlarni aniqlash,
keyin ularning kuydirish jarayonida klinker va gaz-chang oqimlari o‘rtasida taqsimlanishini hisobga olish,
yakunda esa tayyor mahsulotdagi yuvilish va radiologik ko‘rsatkichlarni tekshirish zarurligi asoslandi.
Ra-226, Th-232 va K-40 bo‘yicha faollik konsentratsiyasi indeksining imkoniyatlari hamda cheklovlari
yoritildi. Natijada xomashyo manbasidan yakuniy mahsulotgacha bo‘lgan bosqichlarni qamrab oluvchi
izchil ekologik baholash tartibi taklif etildi.
References
. European Commission. Best Available Techniques (BAT) Reference Document for the Production
of Cement, Lime and Magnesium Oxide. Luxembourg: Publications Office of the European Union, 2013. 2. World Bank Group. Environmental, Health, and Safety Guidelines for Cement and Lime
Manufacturing. 2022 (Table 4 erratum, 2025). https://www.ifc.org/content/dam/ifc/doc/2022/2022- cement-lime-manufacturing-ehs-guidelines-en.pdf
Council Directive 2013/59/Euratom of 5 December 2013. Official Journal of the European Union. 2014. L 13. P. 1–73. Annex VIII. https://eur-lex.europa.eu/legal- content/EN/TXT/?uri=CELEX:32013L0059
Liu J., Wu D., Tan X., Yu P., Xu L. Review of the Interactions between Conventional Cementitious
Materials and Heavy Metal Ions in Stabilization/Solidification Processing. Materials. 2023. Vol. 16, No. 9. Art. 3444. https://doi.org/10.3390/ma16093444
Kayumova Sh.R., Xoshimxanova M.A. O‘zbekiston sanoat chiqindilari portlandsement klinkeri
xomashyosi sifatida // Ilmiy tadqiqotlar va ularning yechimlari jurnali. 2026. 14-jild, № 1. https://wosjournals.uz/index.php/ituy/article/view/4813
Юсупова Г.Х. Пути решений экологических проблем производства ЭФК // Вестник науки и
образования. 2020. № 10-2 (88). С. 22–24. https://scientificjournal.ru/images/PDF/2020/88/VNO- 10-88-II-.pdf





