SHARQ UYG‘ONISH DAVRI MUTAFAKKIRLARINING IJTIMOIY-FALSAFIY QARASHLARI: IMOM MOTURIDIY VA IMOM G‘AZZOLIY

Authors

  • Shamsiyeva Nazokat. Alisher Navoiy nomidagI Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti. Psixologiya va sotsiologiya fanlari kafedrasi

Keywords:

Sharq Uyg‘onish davri, Imom Moturidiy, Imom G‘azzoliy, ijtimoiy falsafa, kalom, aql va vahiy, axloq, adolat, inson irodasi, ma’naviy kamolot.

Abstract

 Maqolada Sharq Uyg‘onish davri tafakkurining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan islomiy kalom va axloqiy-falsafiy tafakkur doirasida Imom Abu Mansur Moturidiy hamda Imom Abu Homid G‘azzoliyning ijtimoiy-falsafiy qarashlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda ularning aql va vahiy munosabati, bilimning manbalari, inson irodasi va mas’uliyati, axloqiy kamolot, adolat hamda jamiyat barqarorligi haqidagi qarashlari qiyosiy yondashuv asosida o‘rganiladi. Moturidiy ta’limotida aqliy mushohada, dalillash va insonning tanlov mas’uliyati muhim o‘rin tutishi, G‘azzoliy qarashlarida esa bilimning axloqiy natijasi, nafs tarbiyasi va jamiyatdagi munosabatlarning ma’naviy asoslari markazga chiqishi ko‘rsatiladi. Maqola birlamchi manbalar — “Kitob at-tavhid”, “Ta’vilot ahl as-sunna”, “Ihyo ulum ad-din” hamda zamonaviy ilmiy tadqiqotlarga tayangan holda tayyorlandi. Tahlil natijalari ikki mutafakkir qarashlari o‘rtasidagi farqlar bilan birga, ularni birlashtiruvchi aql, mas’uliyat, adolat va ma’naviy tarbiya tamoyillarini ham ochib beradi.

References

Al-Māturīdī, Abū Manṣūr. Kitāb al-Tawḥīd. Tahrir: F. Kholeif. Beirut: Dar el-Machreq, 1970.

Al-Māturīdī, Abū Manṣūr. Ta’wīlāt Ahl al-Sunna. Tahrir: Bekir Topaloğlu va boshqalar. Istanbul: Mizan Yayınevi, 2005–2011.

Al-Ghazālī, Abū Ḥāmid. Iḥyā’ ‘Ulūm al-Dīn. Beirut: Dār al-Ma‘rifa, nashr sanasi turli nashrlarda farqlanadi.

Al-Ghazālī, Abū Ḥāmid. Al-Munqidh min al-Ḍalāl (Deliverance from Error). Turli ilmiy tarjima va nashrlar.

Dorroll, Philip. “The Universe in Flux: Reconsidering Abū Manṣūr Al-Māturīdī’s Metaphysics and Epistemology.” Journal of Islamic Studies, 27(2), 2016, 119–135. https://doi.org/10.1093/jis/etw009

Aksoy, Hatice Çökren. “The Concepts of Knowledge and Wisdom in Imam al-Mâturîdî’s Kitâb al-Tawhid.” The Journal of Social Sciences, 78, 2025, 284–294. https://doi.org/10.29228/SOBIDER.87267

Djalilov, Asroriddin. “The Sources of Knowledge and the Relation of Reason to Revelation in Al-Māturīdī’s Kitāb Al-Tawḥīd.” Journal of Social and Theological Studies, 2026.

“Al-Ghazali.” Stanford Encyclopedia of Philosophy, Spring 2019 Edition. https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/al-ghazali/

Raizayeva, G.; Nurmatov, Zh. “Theological Views of Imam Maturidi.” Eurasian Journal of Religious Studies, 29(1), 2022, 72–81. https://doi.org/10.26577//EJRS.2022.v29.i1.r9

Brodersen, Angelika. “New Light on the Emergence of Māturīdism: Abū Shakūr al-Sālimī and his Kitāb al-Tamhīd fī bayān al-tawḥīd.” Journal of Islamic Studies, 31(3), 2020, 329–357. https://doi.org/10.1093/jis/etaa025

Published

2026-11-19