BADIIY MATNDA QO‘SHMA GAPLAR TAHLILI (O‘tkir Hoshimovning «Tushda kechgan umrlar» romani misolida)
Keywords:
qo‘shma gap, predikativ markaz, ergashgan qo‘shma gap, bog‘langan qo‘shma gap, bog‘lovchisiz qo‘shma gap, uyushiq kesim, -sa shakli, badiiy matn, O‘tkir Hoshimov.Abstract
Maqolada O‘tkir Hoshimovning «Tushda kechgan umrlar» romanidan tanlab olingan 15 ta gap qurilmasi struktur-semantik jihatdan tahlil qilinadi. Har bir misolda predikativ markazlar soni, qismlarni bog‘lovchi grammatik vositalar va qismlar o‘rtasidagi mazmuniy munosabat aniqlanadi. Tahlil natijasida tanlanmadagi qurilmalarning 11 tasi qo‘shma gap (5 ta ergashgan, 2 ta bog‘langan, 1 ta bog‘lovchisiz, 1 ta aralash tipdagi va 2 ta ko‘chirma gapli qurilma), 4 tasi esa -da, -yu yuklamalari ishtirok etishiga qaramay, uyushiq kesimli sodda gap ekani ko‘rsatildi. Shuningdek, -sa shakli kontekstga ko‘ra nafaqat shart, balki payt va kutilmaganlik munosabatini ham ifodalashi asoslandi. Natijalar qo‘shma gapni tashqi belgilar (bog‘lovchi, tinish belgisi) asosida emas, predikativlik va ega–kesim munosabati mezoni asosida aniqlash zarurligini tasdiqlaydi.
References
Abdurahmonov G‘. Qo‘shma gap sintaksisi asoslari. – Toshkent: O‘zSSR FA nashriyoti, 1958.
Abdurahmonov G‘. Qo‘shma gap sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1964.
Asqarova M. Hozirgi zamon o‘zbek tilida qo‘shma gaplar. – Toshkent, 1960.
Asqarova M. O‘zbek tilida ergashish formalari va ergash gaplar. – Toshkent: Fan, 1966.
G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 1987.
Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jayeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992.
Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning formal-funksional talqini. – Toshkent, 1994.
Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va boshq. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2009.
Manba
Hoshimov O‘. Tushda kechgan umrlar: roman. – Toshkent: [nashriyot], 2024. – [__] b.





