EKONOMETRIK MODELLAR ASOSIDA MOLIYAVIY-IQTISODIY KO'RSATKICHLARNI PROGNOZLASH USULLARI

Authors

  • Normuminov Jahongir Shokir oʻgʻli Toshkent kimyo texnologiya instituti, O'qituvchi stajyor

Keywords:

ekonometrika, prognozlash, regressiya tahlili, ARIMA, vaqt qatorlari, YaIM, moliyaviy modellashtirish, mashinali o'rganish, makroiqtisodiy ko'rsatkichlar

Abstract

Ushbu maqolada ekonometrik modellar asosida moliyaviy-iqtisodiy ko'rsatkichlarni prognozlash usullarining nazariy asoslari va amaliy qo'llanilishi o'rganilgan. Tadqiqotda regressiya tahlili, vaqt qatorlari modellari (ARIMA, VAR), mashinali o'rganish metodlari va neyronal tarmoqlar yordamida milliy iqtisodiyotning asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlarini — yalpi ichki mahsulot (YaIM), inflyatsiya darajasi, valyuta kursi hamda byudjet daromadlarini prognozlash imkoniyatlari ko'rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, kombinatsiyalashgan (ensemble) modellar an'anaviy bir qatorli usullarga nisbatan yuqori aniqlikka ega bo'lib, xato ulushi o'rtacha 15-20 foizga kamayishi kuzatilgan. Maqola O'zbekiston Respublikasi iqtisodiy tahlil amaliyotida ekonometrik vositalardan kengroq foydalanish bo'yicha tavsiyalar bilan yakunlanadi.

References

Box, G.E.P., Jenkins, G.M., Reinsel, G.C., & Ljung, G.M. (2015). Time Series Analysis: Forecasting and Control (5th ed.). Wiley.

Engle, R.F. (1982). Autoregressive Conditional Heteroscedasticity with Estimates of the Variance of United Kingdom Inflation. Econometrica, 50(4), 987–1007.

Granger, C.W.J. (1969). Investigating Causal Relations by Econometric Models and Cross-spectral Methods. Econometrica, 37(3), 424–438.

Makridakis, S., Spiliotis, E., & Assimakopoulos, V. (2018). Statistical and Machine Learning forecasting methods: Concerns and ways forward. PLOS ONE, 13(3), e0194889.

Makridakis, S., Spiliotis, E., & Assimakopoulos, V. (2022). M5 accuracy competition: Results, findings, and conclusions. International Journal of Forecasting, 38(4), 1346–1364.

Mirzaev, A.B. (2021). O'zbekiston iqtisodiyotida inflyatsiya prognozlash: ARIMA modeli asosida. Iqtisodiyot va Innovatsion Texnologiyalar, 3, 45–58.

O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2023). Pul-kredit siyosati to'g'risidagi hisobot. Toshkent.

Timmermann, A. (2006). Forecast Combinations. In G. Elliott, C.W.J. Granger, & A. Timmermann (Eds.), Handbook of Economic Forecasting (Vol. 1). Elsevier.

Toshmatov, N.J. (2023). Valyuta kursi dinamikasini prognozlashda LSTM neyronal tarmoqlarining samaradorligi. O'zbekiston Iqtisodiy Sharhi, 2, 112–126.

Yusupova, M.R. (2022). YaIM o'sish sur'atini prognozlashda VAR va ARIMA modellarini qiyosiy tahlili. Iqtisodiy Tahlil: Nazariya va Amaliyot, 1, 78–92.

Downloads

Published

2026-10-15