“G‘AROIB AL-FUNUN VA MULAH AL-UYUN” ASARIDA TURON AHOLISINING TURMUSH TARZI AKS ETTIRILISHI: MANBASHUNOSLIK TAHLILI
Keywords:
«G‘aroib al-funun va mulah al-uyun», Fotimiylar, Turon, Jayhun, Xorazm, g‘uzlar, ko‘chmanchilik, iqlimlar nazariyasi, Balxiy maktabi, manbashunoslikAbstract
Maqolada XI asrning birinchi yarmida Fotimiylar Misrida tuzilgan muallifi noma’lum «G‘aroib al-funun va mulah al-uyun» (Oksford, Bodleyan kutubxonasi, MS Arab. c. 90) kosmografik asarida Turon, ya’ni Amudaryo–Sirdaryo havzasi, Xorazm va ularga tutash turkiy dasht hududlari aholisining turmush tarzi haqidagi ma’lumotlar manbashunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Y. Rapoport va E. Savij-Smit tomonidan 2014 yilda nashr etilgan tanqidiy matn, faksimile va izohli tarjima asosida asardagi tegishli parchalar besh qatlamga ajratiladi: iqlimiy-tibbiy, kartografik, itinerar, ajoyibot (mirabilia) va astrologik xorografiya qatlamlari. Har bir qatlamning kelib chiqishi, qo‘lyozmalarda saqlanish darajasi va tarixiy ishonchliligi baholanadi. Asar Turon aholisining bevosita kuzatilgan hayotini emas, XI asr arab-islom ilmiy muhitidagi tasavvurlar tizimini aks ettirishi, biroq Jayhun xaritasi va ko‘llar haqidagi ayrim yozuvlar mustaqil manba qiymatiga ega ekani asoslanadi.
References
Ahmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001. – 352 b.
Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Бартольд В.В. Сочинения. – Т. I. – М.: Изд-во восточной литературы, 1963.
Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература // Крачковский И.Ю. Избранные сочинения. – Т. IV. – М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1957.
Mahmud Koshg‘ariy. Turkiy so‘zlar devoni (Devonu lug‘otit turk) / tarj. S.M. Mutallibov. – Toshkent: Fan, 1960–1963. – 3 jild.
Agapius Episcopus Mabbugensis. Historia universalis / ed. L. Cheikho. – Beirut, 1912.
Bregel Y. An Historical Atlas of Central Asia. – Leiden: Brill, 2003.
Golden P.B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. – Wiesbaden: Harrassowitz, 1992.
Hippocrates. Kitāb Buqrāṭ fī al-amrāḍ al-bilādiyya. On Endemic Diseases (Airs, Waters and Places) / ed. and trans. J.N. Mattock, M.C. Lyons. – Cambridge: W. Heffer, 1969. (Arabic Technical and Scientific Texts; 6).
Ḥudūd al-ʿĀlam. The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. / trans. and explained by V. Minorsky. – London: Luzac, 1937.
Ibn al-Faqīh al-Hamadhānī. Compendium libri Kitâb al-Boldân / ed. M.J. de Goeje. – Leiden: Brill, 1885. (Bibliotheca Geographorum Arabicorum; 5).
Ibn Ḥawqal. Opus geographicum (Kitāb Ṣūrat al-arḍ) / ed. J.H. Kramers. – 2nd ed. – Leiden: Brill, 1938–1939. – 2 vols. (Bibliotheca Geographorum Arabicorum; 2).
Johns J., Savage-Smith E. The Book of Curiosities: A Newly Discovered Series of Islamic Maps // Imago Mundi. – 2003. – Vol. 55. – P. 7–24.
Kitāb Gharāʾib al-funūn wa-mulaḥ al-ʿuyūn. Bodleian Library MS. Arab. c. 90 [Elektron resurs] // Digital Bodleian. – URL: https://digital.bodleian.ox.ac.uk/objects/748a9d50-5a3a-440e-ab9d-567dd68b6abb/ (murojaat sanasi: 12.10.2026).
Minorsky V. Tamīm ibn Baḥr’s Journey to the Uyghurs // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. – 1948. – Vol. 12, № 2. – P. 275–305.
Rapoport Y. The Book of Curiosities: A Medieval Islamic View of the East // The Journey of Maps and Images on the Silk Road / ed. Ph. Forêt, A. Kaplony. – Leiden: Brill, 2008. – P. 155–171. (Brill’s Inner Asian Library; 21).
Rapoport Y., Savage-Smith E. (eds. and trans.). An Eleventh-Century Egyptian Guide to the Universe: The Book of Curiosities. – Leiden; Boston: Brill, 2014. (Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies; Vol. 87).
Rapoport Y., Savage-Smith E. The Book of Curiosities and a Unique Map of the World // Cartography in Antiquity and the Middle Ages: Fresh Perspectives, New Methods / ed. R. Talbert, R. Unger. – Leiden: Brill, 2008. – P. 121–138.
Savage-Smith E. The Book of Curiosities: An Eleventh-Century Egyptian View of the Lands of the Infidels // Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies / ed. K. Raaflaub, R. Talbert. – Oxford: Wiley-Blackwell, 2010. – P. 291–310.





