ME’MORIY MEROS OBYEKTLARINI UCHUVCHISIZ UCHISH APPARATLARI YORDAMIDA TADQIQ ETISHNING METODIK ASOSLARI
Keywords:
uchuvchisiz uchish apparatlari (UAV), fotogrammetriya, me’moriy meros, Samarqand yodgorliklari, 3D raqamli modellashtirish, Point Cloud, HBIM, deformatsiya monitoringi, seysmik chidamlilik, ortofotoplanAbstract
Ushbu maqolada Samarqand shahrining jahon madaniy merosiga kiruvchi tarixiy-me’moriy obyektlarini uchuvchisiz uchish apparatlari (UAV/Dron) yordamida masofadan zondlash, yuqori aniqlikdagi 3D raqamli modellarini yaratish hamda ularning konstruktiv deformatsiyalarini baholashning ilmiy-metodologik asoslari chuqur yoritilgan. Tadqiqot obyekti sifatida Samarqandning noyob yodgorliklari — Bibixonim jome masjidi, Registon ansambli (Tillakori, Sherdor va Ulug‘bek madrasalari), Ishratxona maqbarasi hamda Shohi Zinda ansambli tanlangan. Maqolada UAV yordamida aerofotogrammetrik ma’lumotlarni yig‘ish, ortofotoplanlar va nuqtalar bulutini (Point Cloud) shakllantirishda yo‘l qo‘yiladigan xatoliklarni kamaytirish, GCP (Ground Control Points) yer usti nazorat nuqtalarini taqsimlash metodikasi batafsil tahlil qilingan. Shuningdek, fotogrammetrik ma'lumotlarni uch o'lchamli lazerli skanerlash (TLS) va yer osti georadar (GPR) natijalari bilan integratsiyalash orqali bino axborot modellashtirish (HBIM) muhitida yagona raqamli pasport yaratish jarayoni ochib berilgan.
References
Pugachenkova G.A. Zodchestvo Tsentral’noy Azii XV vek: [Monografiya]. – Toshkent: Izdatel’stvo literatury i iskusstva, 1976. – 216 s.
Zohidov P.Sh. Samarqand: Osiyo gultoji. – Toshkent: Sharq, 2004. – 280 b.
Nemtseva N.B. Ansambli Shohi Zinda: istoriya, arxitektura, rekonstruktsiya. – Tashkent: Sharq, 2019. – 256 s.
Remondino, F. Heritage Recording and 3D Modeling with UAVs // Remote Sensing. – 2011. – Vol. 3, Iss. 6. – P. 1104–1138.
Nex, F., Remondino, F. UAV for 3D mapping applications: A review // Applied Geomatics. – 2014. – Vol. 6, Iss. 1. – P. 1–15.
Stylianidis, E., Remondino, F. (Eds.). 3D Recording, Documentation and Management of Cultural Heritage. – Whittles Publishing, 2016. – 384 p.
Murphy, M., McGovern, E., Pavia, S. Historic Building Information Modelling (HBIM) // Structural Survey. – 2009. – Vol. 27, Iss. 4. – P. 311–327.
Qodirov M.M. Me’moriy yodgorliklarni saqlash va tiklash nazariyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. – 192 b.
Raximov K.K., Toshev S.B. Samarqand tarixiy obidalarini raqamli pasportlashtirish va aerofotogrammetrik tahlil qilish usullari // Me’morchilik va qurilish muammolari. – Samarqand, 2023. – № 3. – B. 52–56.
Doneus, M. et al. Photogrammetric documentation of heritage buildings using unmanned aerial vehicles (UAVs) // Journal of Cultural Heritage. – 2013. – Vol. 14, Iss. 4. – P. 321–330.
Xalilov Z.X. Tarixiy binolar konstruksiyalarining seysmik chidamliligini baholash usullari. – Samarqand: SamDTI nashriyoti, 2021. – 164 b.
Verhoeven, G. Providing an archaeological second opinion – Digital airborne multispectral and hyperspectral imaging in archaeology // Archaeological Prospection. – 2012. – Vol. 19, Iss. 3. – P. 179–192.
ICOMOS. Principles for the Analysis, Conservation and Structural Restoration of Architectural Heritage. – Paris: ICOMOS International Committee, 2003. – 12 p.
Mamadaliyev H.B. O‘zbekiston moddiy madaniy meros obyektlarini raqamlashtirish va 3D modellashtirish amaliyoti. – Toshkent: Voris nashriyoti, 2023. – 210 b.
Eisenbeiss, H. UAV Photogrammetry. – Diss. ETH Zurich, No. 18515, 2009. – 198 p.





