O‘ZBEK XALQ QO‘SHIQLARIDA NORMATIV POETIK QONUNIYATLARNING NAMOYON BO‘LISH TAMOYILLARI

Authors

  • Bekmurodov Doston Jo‘rayevich Guliston davlat universiteti filologiya fakulteti O‘zbek adabiyotshunosligi kafedrasi 2-bosqich magistranti

Keywords:

xalq qo‘shig‘i, normativ poetika, an’anaviylik, variantlilik, psixologik parallelizm, formula, naqarot, barmoq vazni, to‘rtlik, ramz, badiiy san’at, sinkretizm

Abstract

Maqolada o‘zbek xalq qo‘shiqlarida avloddan avlodga o‘tib kelayotgan normativ poetik qonuniyatlar – ritm va vazn, strofika va kompozitsiya, parallelizm, takror va formula, an’anaviy ramz va sifatlash, janr-funksional me’yorlar – qanday tamoyillar asosida namoyon bo‘lishi tadqiq etiladi. Tadqiqot materiali sifatida M.Alaviya tuzgan «Oq olma, qizil olma» to‘plami olinib, undagi 6 200 dan ortiq misra raqamlashtirilgan matn asosida hijo miqdori, band hajmi va qofiyalanish tartibi bo‘yicha tahlil qilindi. Natijalar A.N.Veselovskiyning tarixiy poetika konsepsiyasi, Atoulloh Husayniyning «Badoyi’u-s-sanoyi’» asaridagi mumtoz badiiy san’atlar nazariyasi hamda o‘zbek folklorshunoslari (O.Safarov, A.Musaqulov, K.Imomov va boshq.) qarashlari bilan qiyoslandi. Lirik terma qo‘shiqlarda yetti hijoli misralar 68 foizni, to‘rtliklar esa ko‘p misrali bandlarning 59 foizini tashkil etishi, laparlarda o‘n bir hijoli tizim (56,1 %), mehnat qo‘shiqlarida yetti hijoli tizim (77,3 %) yetakchiligi aniqlandi. Tahlillar xalq qo‘shig‘idagi me’yor qat’iy qoida emas, balki variantlilik ichida barqaror qoladigan invariant model ekanini, u sinkretik ijro, kollektiv xotira va marosim funksiyasi orqali ta’minlanishini ko‘rsatdi. Shu asosda normativ qonuniyatlarning namoyon bo‘lishining olti tamoyili – ritmik-sinkretik, strofik-kompozitsion, parallelistik, formulaviy-takroriy, ramziy-semantik va janr-funksional tamoyillar asoslab berildi.

References

Alaviya M. (tuzuvchi). Oq olma, qizil olma: O‘zbek xalq qo‘shiqlari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1972. – (O‘zbek xalq ijodi. Ko‘p tomlik).

Atoulloh Husayniy. Badoyi’u-s-sanoyi’ (Aruz vazni va badiiy vositalar haqida) / Forsiydan A.Rustamov tarjimasi. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1981. – 400 b.

Imomov K., Mirzayev T., Sarimsoqov B., Safarov O. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi: Universitetlar va pedagogika institutlarining filologiya fakultetlari studentlari uchun darslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 1990. – 304 b.

Mirzayev T. Xalq baxshilarining epik repertuari. – Toshkent: Fan, 1979.

Musaqulov A. O‘zbek xalq lirikasi. – Toshkent: Fan, 2010.

Rakhmonkulovich, M. M. (2021). Folklore traditions in the epos of sayyadi “Tohir and Zuhra”. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(10), 548-556.

Safarov O. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi: Darslik / Mas’ul muharrir T.Mirzayev. – Toshkent: Musiqa, 2010. – 368 b.

Веселовский А.Н. Историческая поэтика / Сост., коммент. В.В. Мочаловой; вступ. ст. И.К. Горского. – Москва: Высшая школа, 1989.

Downloads

Published

2026-10-04