SHAXSIY BYUDJETNI BOSHQARISHDA STATISTIKANING O‘RNI: DAROMAD VA XARAJATLARNI TO‘G‘RI REJALASHTIRISH
Keywords:
shaxsiy byudjet, statistik tahlil, daromad, xarajat, byudjetlashtirish, moliyaviy savodxonlik, jamg‘arma, dinamik qator, variatsiya, prognozlash, moliyaviy farovonlik.Abstract
Mazkur maqolada shaxsiy byudjetni samarali boshqarishda statistik usullarning nazariy va amaliy ahamiyati tadqiq etilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi daromad va xarajatlarni oddiy hisobga olishdan farqli ravishda statistik kuzatish, guruhlash, tarkibiy tahlil, o‘rtacha va nisbiy miqdorlar, dinamik qatorlar, variatsiya hamda prognozlash vositalari orqali shaxsiy moliyaviy qarorlar sifatini oshirish mexanizmini asoslashdan iborat. Tadqiqotda ilmiy adabiyotlarni tizimli tahlil qilish, statistik taqqoslash, dinamik qatorlarni tahlil qilish, tarkibiy va nisbiy ko‘rsatkichlarni hisoblash, umumlashtirish hamda tizimli yondashuv usullaridan foydalanildi. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasining SIAT ma’lumotlari asosida uy xo‘jaliklari yakuniy iste’mol xarajatlarining uzoq muddatli dinamikasi ham ko‘rib chiqildi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, shaxsiy byudjetni boshqarishda statistik yondashuv daromadlarning miqdorini aniqlash bilangina cheklanmay, xarajatlarning tarkibi, takrorlanish chastotasi, o‘zgaruvchanligi va kelajakdagi ehtimoliy hajmini aniqlash imkonini beradi. Shuningdek, xalqaro tadqiqotlar shaxsiy byudjetlashtirish, jamg‘arma va moliyaviy farovonlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni statistik usullar yordamida o‘rganish mumkinligini ko‘rsatadi. Maqolada shaxsiy byudjetni boshqarish uchun “kuzatish–tasniflash–o‘lchash–taqqoslash–tahlil qilish–prognozlash–qaror qabul qilish” ketma-ketligiga asoslangan statistik model taklif etiladi.
References
OECD. (2023). OECD/INFE 2023 International Survey of Adult Financial Literacy. OECD Business and Finance Policy Papers, No. 39. Paris: OECD Publishing. DOI: 10.1787/56003a32-en.
OECD. (2022). PISA 2022 Assessment and Analytical Framework: PISA 2022 Financial Literacy Framework. Paris: OECD Publishing.
OECD. (2021). Financial Literacy Levels in the Commonwealth of Independent States. Paris: OECD Publishing. 90 p. DOI: 10.1787/394dbe88-en.
Fatilloyev, F.F. o‘g‘li. (2024). Raqamli iqtisodiyot sharoitida mamlakatimiz aholisining moliyaviy savodxonligini oshirish muammo va yechimlari. Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting, 4(Maxsus son), 111–117. DOI: 10.55439/AFA/vol4_issMaxsus son/289.
Xidirov, N.G‘., & Olqarova, Z.N. (2025). Davlat moliyasi va aholi moliyaviy savodxonligi: nazariy asoslar va amaliy yondashuvlar. Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting, 5(05), 92–98. DOI: 10.55439/AFA/vol5_iss05/981.
Versal, N., Honchar, I., Balytska, M., & Erastov, V. (2023). How do savings and personal budgeting matter on financial literacy and well-being. Business, Management and Economics Engineering, 21(2), 190–203. DOI: 10.3846/bmee.2023.19062.
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Uy xo‘jaliklarining yakuniy iste’mol xarajatlari (doimiy narxlarda, yillik), 2010–2025. SIAT ma’lumotlar bazasi. Ma’lumotlar yangilangan: 31.03.2026.
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Uy xo‘jaliklarining yakuniy iste’mol xarajatlari (joriy narxlarda, yillik), 2010–2025. SIAT ma’lumotlar bazasi. Ma’lumotlar yangilangan: 31.03.2026.
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Uy xo‘jaliklarining yakuniy iste’mol xarajatlari (joriy narxlarda, choraklik), 2016-Q1–2026-Q1. SIAT ma’lumotlar bazasi. Ma’lumotlar yangilangan: 14.07.2026.
How Consumers Budget. (2022). Journal of Economic Behavior & Organization, 204, 69–88. DOI: 10.1016/j.jebo.2022.09.025.
Antonides, G., de Groot, I.M., & van Raaij, W.F. (2011). Mental budgeting and the management of household finance. Journal of Economic Psychology, 32(4), 546–555. DOI: 10.1016/j.joep.2011.04.001.
Babiarz, P., & Robb, C.A. (2014). Financial literacy and emergency saving. Journal of Family and Economic Issues, 35(1), 40–50. DOI: 10.1007/s10834-013-9369-9.
Brüggen, E.C., Hogreve, J., Holmlund, M., Kabadayi, S., & Löfgren, M. (2017). Financial well-being: A conceptualization and research agenda. Journal of Business Research, 79, 228–237. DOI: 10.1016/j.jbusres.2017.03.013.
Beckmann, E. (2013). Financial literacy and household savings in Romania. Numeracy, 6(2). DOI: 10.5038/1936-4660.6.2.9.





