2-TUR QANDLI DIABETDA DIABETIK OYOQNING YIRINGLI-NEKROTIK ASORATLARINI SHAXSIYLASHTIRILGAN BASHORATLASH: GENETIK VA KLINIK MARKERLARNI INTEGRATSIYALASH
Keywords:
2-тур қандли диабет, диабетик оёқ, генетик полиморфизм, хавфни башоратлаш, шахсийлаштирилган тиббиёт, клиник стратификацияAbstract
Долзарблиги. 2-тур қандли диабетда оёқ яраси ва йирингли-некротик асоратлар нейропатия, периферик артерия касаллиги, инфекция ва тўқима регенерацияси бузилишининг ўзаро таъсири натижасида ривожланади. Генетик маркерлар ушбу фарқларни тушунтириши мумкин, аммо турли популяцияларда натижалар бир хил такрорланмайди. Мақсад. Диабетик оёқ асоратлари билан боғлиқ генетик йўлларни тизимлаштириш ва клиник хавф баҳосига генетик маълумотни хавфсиз интеграциялайдиган икки босқичли модель таклиф этиш. Материал ва усуллар. 2000-2026 йиллардаги 20 та асосий манба, жумладан IWGDF қўлланмаси, тизимли шарҳ ва мета-таҳлиллар, геном бўйлаб тадқиқотлар, номзод ген ассоциациялари ва популяцион репликация ишлари тузилмавий таҳлил қилинди. Маркерлар эндотелиал, яллиғланиш, оксидловчи стресс, матрикс ремоделланиши, метаболик ва нейроген доменларга ажратилди. Натижалар. NOS3/eNOS, VEGF, HIF1A, MMP9, IL6, TNF, CCL2/MCP1, TLR4, SOD2, GSTM1, PPARG ва TCF7L2 каби генлар биологик жиҳатдан асосланган номзодлардир. Бироқ 2024 йилги популяцион репликация тадқиқотида бир қатор аввал хабар қилинган SNP-ассоциациялар тасдиқланмаган; бу генетик таъсирнинг популяция, фенотип ва клиник омилларга боғлиқлигини кўрсатади. Хулоса. Амалиётда биринчи қават IWGDF клиник хавф стратификацияси бўлиши керак. Генетик панель ҳозирча фақат илмий тадқиқотда, клиник омиллар билан биргаликда ва маҳаллий популяцияда ташқи валидациядан кейин иккинчи қават модификатори сифатида қўлланиши мумкин.
References
Мусашайхов Х.Т., Салохиддинов К.З., Мусашайхов У.Х., Мирзаев К.К. Беморларда қандли диабет 2-тури ва унинг жарроҳлик асоратлари ривожланишининг молекуляр-генетик хавф омиллари (адабиётлар шарҳи) // Journal of Modern Medicine. 2026. №1(12), т.2. С.1133-1141.
Bus S.A., Sacco I.C.N., Monteiro-Soares M. et al. Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). International Working Group on the Diabetic Foot, 2023. https://iwgdfguidelines.org/guidelines-2023/.
Zhang L.X., Wang Y.T., Li Y., Chen H.L. Genetic Polymorphisms and the Risk of Diabetic Foot: A Systematic Review and Meta-Analyses // Int J Low Extrem Wounds. 2022. Vol.21(4). P.574-587. doi:10.1177/1534734620977599.
Usakin L.A., Maksimova N.V., Pesheva E.D. et al. Assessment of potential genetic markers for diabetic foot ulcer among Moscow residents // Endocrine. 2024. Vol.86. P.1035-1044. doi:10.1007/s12020-024-03966-2.
Sadati S.M., Radfar M., Hamidi A.K. et al. Association between the polymorphism of Glu298Asp in exon 7 of the eNOS gene with foot ulcer and oxidative stress in adult patients with type 2 diabetes // Can J Diabetes. 2018. Vol.42(1). P.18-22. doi:10.1016/j.jcjd.2017.03.001.
Amoli M.M., Hasani-Ranjbar S., Roohipour N. et al. VEGF gene polymorphism association with diabetic foot ulcer // Diabetes Res Clin Pract. 2011. Vol.93(2). P.215-219. doi:10.1016/j.diabres.2011.04.016.
Pichu S., Sathiyamoorthy J., Krishnamoorthy E. et al. Impact of the hypoxia inducible factor-1α Pro582Ser polymorphism and its gene expression on diabetic foot ulcers // Diabetes Res Clin Pract. 2015. Vol.109(3). P.533-540. doi:10.1016/j.diabres.2015.05.014.
Dhamodharan U., Viswanathan V., Krishnamoorthy E. et al. Genetic association of IL-6, TNF-α and SDF-1 polymorphisms with serum cytokine levels in diabetic foot ulcer // Gene. 2015. Vol.565(1). P.62-67. doi:10.1016/j.gene.2015.03.063.
Singh K., Singh V.K., Agrawal N.K., Gupta S.K., Singh K. Association of Toll-Like Receptor 4 polymorphisms with diabetic foot ulcers and application of artificial neural network in DFU risk assessment // Biomed Res Int. 2013. 318686. doi:10.1155/2013/318686.
Jones J.I., Nguyen T.T., Peng Z., Chang M. Targeting MMP-9 in Diabetic Foot Ulcers // Pharmaceuticals. 2019. Vol.12(2). 79. doi:10.3390/ph12020079.
Singh K., Agrawal N.K., Gupta S.K., Singh K. A functional single nucleotide polymorphism -1562C>T in the matrix metalloproteinase-9 promoter is associated with type 2 diabetes and diabetic foot ulcers // Int J Low Extrem Wounds. 2013. Vol.12(3). P.199-204. doi:10.1177/1534734613493289.
Строков И.А., Бурса Т.Р., Зотова Е.В. и др. Ассоциация полиморфизма гена SOD2 и гена SOD3 с диабетической полинейропатией // Сахарный диабет. 2003. №2. С.3-5.
Altshuler D., Hirschhorn J.N., Klannemark M. et al. The common PPARγ Pro12Ala polymorphism is associated with decreased risk of type 2 diabetes // Nat Genet. 2000. Vol.26(1). P.76-80. doi:10.1038/79216.
Deeb S.S., Fajas L., Nemoto M. et al. A Pro12Ala substitution in PPARγ2 associated with decreased receptor activity, lower body mass index and improved insulin sensitivity // Nat Genet. 1998. Vol.20(3). P.284-287. doi:10.1038/3099.
Meng W., Veluchamy A., Hébert H.L. et al. A genome-wide association study suggests that MAPK14 is associated with diabetic foot ulcers // Br J Dermatol. 2017. Vol.177(6). P.1664-1670. doi:10.1111/bjd.15787.
Tipton C.D., Wolcott R.D., Sanford N.E. et al. Patient genetics is linked to chronic wound microbiome composition and healing // PLoS Pathog. 2020. Vol.16(6). e1008511. doi:10.1371/journal.ppat.1008511.
Theocharidis G., Thomas B.E., Sarkar D. et al. Single cell transcriptomic landscape of diabetic foot ulcers // Nat Commun. 2022. Vol.13. 181. doi:10.1038/s41467-021-27801-8.
Jhamb S., Vangaveti V.N., Malabu U.H. Genetic and molecular basis of diabetic foot ulcers: Clinical review // J Tissue Viability. 2016. Vol.25(4). P.229-236. doi:10.1016/j.jtv.2016.06.005.
Cole J.B., Florez J.C. Genetics of diabetes mellitus and diabetes complications // Nat Rev Nephrol. 2020. Vol.16. P.377-390. doi:10.1038/s41581-020-0278-5.
Musashaykhov Kh.T., Nazarov I.R. Molecular Genetic Aspects in the Pathogenesis of Purulent-Necrotic Lesions in Patients with Diabetes Mellitus // Am J Med Med Sci. 2025. Vol.15(3). P.828-831. doi:10.5923/j.ajmms.20251503.





