SOLIQ MA’MURCHILIGI VA UNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Keywords:
soliq ma’murchiligi, soliq nazorati, soliq siyosati, soliq xavfi, soliq intizomi, raqamlashtirish, elektron soliq xizmatlari, soliq qarzdorligi, yashirin iqtisodiyot, fiskal siyosat.Abstract
Mazkur maqolada soliq ma’murchiligining nazariy va amaliy asoslari, uning davlat budjeti daromadlarini barqaror shakllantirishdagi o‘rni hamda iqtisodiyotni tartibga solishdagi ahamiyati tadqiq etilgan. Soliq ma’murchiligi soliq to‘lovchilarni ro‘yxatga olish, soliq majburiyatlarini hisoblash, deklaratsiyalarni qabul qilish, soliq to‘lovlarini nazorat qilish, qarzdorliklarni undirish, soliq xavflarini baholash va soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq kompleks boshqaruv jarayoni sifatida yoritilgan.
Maqolada O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan soliq islohotlari sharoitida soliq organlari faoliyatini raqamlashtirish, elektron hisobvaraq-fakturalar, onlayn nazorat-kassa texnikalari, elektron soliq hisobotlari, shaxsiy kabinetlar hamda masofaviy xizmatlarning ahamiyati tahlil qilinadi. Xususan, soliq ma’murchiligida inson omilini kamaytirish, korrupsion xavflarning oldini olish, soliq to‘lovchilar uchun ma’muriy xarajatlarni qisqartirish va soliq majburiyatlarini bajarishni soddalashtirishning ustuvor yo‘nalishlari asoslab berilgan.
Tadqiqotda riskga asoslangan soliq nazorati tizimining samaradorligi, soliq to‘lovchilarni xavf darajasiga qarab guruhlash, yuqori xavfli xo‘jalik yurituvchi subyektlarni aniqlash hamda tekshiruvlarni maqsadli tashkil etish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, soliq intizomini oshirishda faqat nazorat va javobgarlik choralaridan foydalanish yetarli emasligi, balki soliq to‘lovchilarning huquqiy madaniyati, davlat organlariga ishonchi, xizmatlar sifati va soliq tartib-taomillarining qulayligi ham muhim omil ekanligi yoritilgan.
Maqola yakunida soliq ma’murchiligi samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Jumladan, davlat organlarining axborot bazalarini o‘zaro integratsiya qilish, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlilidan foydalanish, oldindan to‘ldirilgan deklaratsiyalarni joriy etish, soliq xavflarini avtomatik baholash tizimini takomillashtirish, soliq to‘lovchilarga ko‘rsatiladigan elektron xizmatlar sifatini oshirish hamda soliq organlari xodimlarining raqamli ko‘nikmalarini rivojlantirish zarurligi asoslangan.
References
Allingham, M.G. and Sandmo, A. (1972) ‘Income tax evasion: A theoretical analysis’, Journal of Public Economics, 1(3–4), pp. 323–338.
Alm, J. (2019) ‘What motivates tax compliance?’, Journal of Economic Surveys, 33(2), pp. 353–388.
International Monetary Fund (IMF) (2025) Republic of Uzbekistan: 2025 Article IV Consultation—Press Release and Staff Report. IMF Staff Country Reports, 2025(143). Washington, DC: International Monetary Fund.
Keen, M. and Slemrod, J. (2017) ‘Optimal tax administration’, Journal of Public Economics, 152, pp. 133–142.
OECD (2020) Tax Administration 3.0: The Digital Transformation of Tax Administration. Paris: OECD Publishing.
OECD (2021) Digital Transformation Maturity Model. Paris: OECD Publishing.
OECD (2024) Tax Administration 2024: Comparative Information on OECD and Other Advanced and Emerging Economies. Paris: OECD Publishing.
OECD (2025a) Tax Administration Digitalisation and Digital Transformation Initiatives. Paris: OECD Publishing.
OECD (2025b) Tax Administration 2025: Comparative Information on OECD and Other Advanced and Emerging Economies. Paris: OECD Publishing.
Slemrod, J. (2019) ‘Tax compliance and enforcement’, Journal of Economic Literature, 57(4), pp. 904–954.
World Bank (2021) Uzbekistan: Tax Administration Reform Project (P173001) – Project Appraisal Document. Washington, DC: World Bank.
World Bank (2026) Tax Administration Reform Project in Uzbekistan (P173001): Implementation Status and Results Report. Washington, DC: World Bank.
O‘zbekiston Respublikasi (2019) O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. O‘RQ–599-son, 30-dekabr. Toshkent: Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti (2020) Yashirin iqtisodiyotni qisqartirish va soliq organlari faoliyati samaradorligini oshirish bo‘yicha tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida. PF–6098-son Farmon, 30-oktabr. Toshkent.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi (2021) Soliq xavfini boshqarish, soliq xavfi mavjud soliq to‘lovchilarni aniqlash va soliq tekshiruvlarini tashkil etish va o‘tkazish to‘g‘risida. 1-son qaror, 7-yanvar. Toshkent.





