OPERATSIYALARNI TADQIQ QILISH MASALALARINING UMUMIY TAVSIFI VA NOANIQLIK SHAROITIDA QAROR QABUL QILISH KRITERIYALARINI TAHLIL QILISH

Authors

  • Mamatova Zilolaxon Xabibulloxonovna , Ibrohimjonova Dilrabo Ibrohimjon qizi Farg‘ona davlat universiteti

Keywords:

operatsiyalarni tadqiq qilish, noaniqlik sharoiti, qarorlar matritsasi, Laplas kriteriyasi, Minimaks (Vald) kriteriyasi, Maksimaks kriteriyasi, optimal yechim, matematik modellashtirish, risklarni boshqarish.

Abstract

 Ushbu maqolada murakkab tizimlarni boshqarishda operatsiyalarni tadqiq qilish (OTQ) usullarining nazariy va amaliy asoslari tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi bugungi kunda boshqaruv qarorlarini qabul qilishda axborot yetishmasligi va tashqi muhitning noaniqlik darajasi yuqoriligi bilan asoslanadi. Maqolaning kirish qismida OTQ masalalarining umumiy qo‘yilishi, maqsad funksiyasi va cheklamalar tizimining shakllantirilishi bayon etilgan. Metodologik asos sifatida qarorlar qabul qilish nazariyasining klassik usullari tanlab olingan. Xususan, tabiat holatlari ehtimollari noma’lum bo‘lgan sharoitda qo‘llaniladigan Laplasning "yetarli asos yo‘qligi" prinsipi, o‘ta ehtiyotkorlikka asoslangan Minimaks (Vald) kriteriyasi hamda yuqori risk va maksimal natijani ko‘zlovchi Maksimaks kriteriyalarining matematik modellari batafsil tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida, ushbu kriteriyalarning har biri qaror qabul qiluvchi shaxsning (menejer, muhandis yoki iqtisodchi) psixologik yondashuvi va mavjud resurslarga bo‘lgan munosabatiga ko‘ra turlicha optimal yechimlar berishi raqamli misollar yordamida isbotlangan. Muhokama qismida har bir kriteriyaning qo‘llanilish chegaralari, afzalliklari va kamchiliklari qiyosiy ko‘rib chiqilgan. Xulosa o‘rnida ta’kidlanadiki, noaniqlik sharoitida faqatgina bitta kriteriyaga tayanib qolmasdan, bir necha usullarni kombinatsiyalash orqali eng barqaror (robust) qarorni tanlash boshqaruv samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.

References

Taha, H. A. (2017). Operations Research: An Introduction (10th ed.). Pearson Education. (Ushbu kitob OTQ bo'yicha dunyodagi eng asosiy darslik hisoblanadi).

Yunusov, A. S. (2005). Matematik modellashtirish. Toshkent: O‘qituvchi. (O'zbekistondagi modellashtirish bo'yicha fundamental manba).

Venttsel, E. S. (1988). Issledovanie operatsiy: zadachi, prinsipi, metodologiya. M.: Nauka. (Klassik kriteriyalar va metodologiya bo'yicha eng ishonchli manbalardan biri).

Luce, R. D., & Raiffa, H. (1957). Games and Decisions: Introduction and Critical Survey. New York: Wiley. (Qarorlar qabul qilish nazariyasi va "Tabiat bilan o'yinlar" konsepsiyasi asoschilari).

Qosimov, S. S. (2006). Axborot texnologiyalari. Toshkent: Aloqachi. (Boshqaruvda axborot yetishmasligi va tizimli tahlil masalalari).

Hillier, F. S., & Lieberman, G. J. (2015). Introduction to Operations Research. McGraw-Hill Education. (OTQning zamonaviy algoritmlari va amaliy misollari uchun).

Saaty, T. L. (1980). The Analytic Hierarchy Process: Planning, Priority Setting, Resource Allocation. McGraw-Hill. (Murakkab tizimlarda qaror qabul qilishning ierarxik tahlili).

Mamatov, M. Sh. (2012). Operatsiyalarni tadqiq qilish. Toshkent: Universitet. (Mahalliy oliy ta'lim muassasalari uchun mo'ljallangan ixtisoslashgan darslik).

Winston, W. L. (2004). Operations Research: Applications and Algorithms. Brooks/Cole. (Matematik modellar va algoritmlarning amaliy qo'llanilishi).

Ariyevich, E. M. (2001). Teoriya prinyatiya resheniy v usloviyax neopredelennosti. M.: INFRA-M. (Noaniqlik sharoitidagi risklarni boshqarish tahlili).

Downloads

Published

2026-04-27